अजिंठा लेणे


मानवी कला आणि सप्तकुंडांचा निसर्गचमत्कार...

अजिंठा लेण्‍याचे दूरून दिसणारे मनोहर रूपमहाराष्ट्रातली लेणी हा दृश्य इतिहासातला चमत्कार आहे! भारतात बाराशे लेणी आहेत. त्यांपैकी आठशे महाराष्ट्रात आहेत. महाराष्ट्राबाहेर नाव घेण्याजोगी फक्त मध्यप्रदेशातली बाघ येथली लेणी. अजिंठ्यातील लेण्यांना तर वैश्विक ठेव्यात स्थान मिळाले आहे. एका व्यक्तीने कलेचा परमोच्च बिंदू गाठला अशी उदाहरणे आहेत. पंडित भीमसेन जोशी मंद्रसप्तकातून तारसप्तकात जाणारी लखलखती दीर्घ तान घेत तेव्हा अंगावर शहारे येत. तसाच अनुभव उस्ताद अलिअकबरखां सरोदचा टणत्कार करत तेव्हा येर्इ. एक व्यक्ती प्रतिभेने आणि परिश्रमाने लोकांना गुंगवून ठेवण्याचा चमत्कार करू शकते, त्याचेही आश्चर्य वाटते. लेखनात, चित्रकलेत आणि अन्य विषयांतही असे चमत्कार आहेत, पण अजिंठ्याची गोष्ट वेगळी आहे. झपाटलेल्या कुशल कलाकारांचा गट अजिंठ्याच्या घळीत डोंगर पोखरून त्यात चित्र-शिल्पकथा रंगवतो व ते काम पिढ्यानुपिढ्या चालू राहते तेव्हा मती गुंग होऊन जाते. त्यामुळे जो कोणी अजिंठ्याला भेट देतो तो चाट पडतो.
 

अजिंठा-वेरूळ - वेध खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातून


आजच्या आधुनिक युगात अत्यंत प्रगत अशा उपकरणांचे साह्य घेऊन खगोलशास्त्राच्या अंगाने अजिंठ्यात संशोधन केल्यास काय रत्ने हाती लागतील, याबद्दल पुरातत्त्व शास्त्राचे प्राध्यापक असलेले अरविंद जामखेडकर यांच्या मनात उत्सुकता होती. त्यांचा विद्यार्थी आणि खगोल अभ्यासक म्हणून मला त्यांच्याबरोबर काम करण्याची संधी मिळाली. अजिंठा आणि वेरूळच्या गुंफांची रचना खगोलशास्त्रीय दृष्टीने कशी आहे यावर संशोधन होणार होते. मुंबईच्या टाटा इन्स्टिट्यूट चे प्राध्यापक मयंक वाहिया यांची या कामी साथ होती. मग 21 जूनचा ‘मुहूर्त’ पाहून निघालो. 21 जून म्हणजे विष्टंभ बिंदू. सूर्य त्या दिवशी जास्तीत जास्त उत्तरेकडे सरकलेला असतो. त्यामुळे तो दिवस उत्तर गोलार्धात मोठ्यात मोठा असतो. त्या दिवसाला सर्व प्राचीन वाङ्‌मयातही खूपच महत्त्व आहे. त्या दिवशी उगवत्या सूर्याचा प्रकाश सरळ आत गुंफेत बुद्ध मूर्तीवर पडतो का, याचा शोध घ्यायचे आम्ही ठरवले.

अजिंठ्याचे वैशिष्ट्य - जातककथांचे चित्रांकन


अजिंठा लेणेअजिंठा लेणी औरंगाबाद जिल्ह्याच्या सिल्लोड तालुक्यात आहेत. भारतीय पुरातत्त्व खात्याने क्रमांक दिलेली एकूण ‘तीस’ लेणी आहेत. ती सर्व बौद्धधर्मीय आहेत. त्यात ‘विहार’ व ‘चैत्यगृह’ या दोन प्रकारच्या लेण्यांचा समावेश आहे. लेणी क्रमांक नऊ, दहा, अकरा, सव्वीस आणि एकोणतीस ही चैत्यगृहे म्हणजे भिक्षूंना उपासनेसाठी कोरलेली लेणी होत. बाकीची सर्व लेणी ‘विहार’ म्हणजे भिक्षूंना पावसाळ्यात राहण्यासाठी (वस्सावास-वर्षावास) कोरलेली निवास्थाने आहेत.

महाकाली


     महाकाली हे आदिशक्‍ती महामायेचे एक रूप असून ती परात्‍पर महाकालीची संहारक शक्‍ती आहे. आदिशक्‍तीच्‍या तमःप्रधान रौद्ररूपाला महाकाली असे म्‍हणतात. ती दुष्‍टांचा संहार करण्‍यासाठी प्रकट होते. मधु-कैटभ या दैत्‍यांचा नाश करण्‍यासाठी ती अवतरली, असा उल्‍लेख देवी भागवतात आढळतो. शाक्‍त संप्रदायात महाकाली या नावाने देवीची उपासना केली जाते.

     महाकालीचे रूप भयानक आहे. तिच्‍या मुखातून रक्‍त गळत असते व तिचे सुळे बाहेर आलेले असतात. तिचे केस ज्‍वालेसारखे दिसतात आणि तिच्‍या गळ्यात नररूंडमाला असते. तिला चार हात असून त्‍यांत संहारक शस्‍त्रे असतात. ‘कृष्‍णवर्ण, दशमुख, त्रिनेत्र, दशभुज, दशपाद आणि खड्ग, शर, त्रिशूळ, गदा, चक्र, पाश इत्‍यादी आयुधे धारण करणारी’ अशाप्रकारे श्रीविद्यार्णवतंत्रात तिच्‍या रूपाचे वर्णन केलेले आहे. महाकालीचे रूप उग्र असले तरी ती आपल्‍या भक्‍तांना वरदायिनी होते आणि त्‍यांचे संरक्षण करते, असे मानले जाते.

महालक्ष्मी


     महालक्ष्मी ही अतिशय जागरूक देवता मानली जाते. महालक्ष्‍मी हे जगदंबेचे एक नामरूप. दुर्गा, महिषासूरमर्दिनी ही तिची अन्‍य नावे आहेत. ही देवी म्‍हणजे विष्‍णूपत्नी नसून शिवपत्‍नी दुर्गाच होय. देवीमहात्‍म्‍य या अवतार ग्रंथात तिची कथा दिली आहे ती अशी –

     देवदानवांमध्‍ये झालेल्‍या घनघोर संग्रामात दानवांचा विजय झाला. दानवांचा मुख्‍य महिषासूर हा जगाचा स्‍वामी झाला. त्‍यास इंद्रपद प्राप्‍त झाले. पराजीत देवांनी ब्रम्‍हदेवासोबत भगवान विष्‍णू व शंकर यांकडे जाऊन त्‍यांस आपली करूण कहाणी कथन केली. हे ऐकून विष्‍णू व शंकर क्रुद्ध झाले. त्‍यांच्‍या मुखातून महान तेज बाहेर पडले. हे तेज ब्रम्‍हदेव व इंद्र या देवांच्‍या शरिरातून बाहेर पडणा-या तेजाशी एकरूप झाले आणि त्‍या दिव्‍य तेजातून एक स्‍त्रीदेवता प्रकट झाली. या देवतेने दानवांशी युद्ध करून महिषासूर व त्‍याच्‍या सैन्‍याचा वध केला. या देवतेला महिषासूरमर्दिनी किंवा महालक्ष्‍मी असे म्‍हटले गेले. महालक्ष्‍मीचे रूपध्‍यान दुर्गासप्‍तशतीत वर्णिले आहे. सप्तशती ग्रंथाचे मूळ नाव "देवी माहात्म्य' आहे. यामधील सातशे मंत्र संख्येवरून याला "सप्तशती' नाव पडले असावे. यात महालक्ष्‍मीचे केलेले वर्णन असे –

बंगला

प्रतिनिधी 30/11/2011

स्वर्गीय कुंदनलाल सहगल यांच्या स्वर्णिम आवाजातील ‘एक बंगला बने न्यारा’ हे गीत अमर आहे. ‘बंगला’ या शब्दाविषयी मनात लहानपणापासून कुतूहल आहे. हा शब्द कसा आला असावा? जवळजवळ सर्व शब्दकोश असे नोंदवतात की इंग्रज लोक भारतात आले, त्यांच्या पहिल्यावहिल्या वसती बंगाल प्रांतात झाल्या, म्हणून त्यांच्या घरविशेषाला बंगला हे नाव पडले. (त्यांच्या राजापूर वा मुंबई येथील घरांना मराठा नाव का बरे नाही पडले?) ही नोंद जवळजवळ सर्वमान्य झाली आहे, पण ह्याला छेद देणारे तीन पुरावे नोंदवतो.

अ. भक्त शिरोमणी मीराबाईने आपल्या एका पदात ‘बंगला’ हा शब्द वापरला आहे. त्या पदाचा आरंभ असा:

करना फकिरी तो क्या दिलगिरी सदा मगन मन रहना रे ll

कोई दिन बाडी तो कोई दिन बंगला कोई दिन जंगल रहना रे ll

(मीरा बृहत्पदसंग्रह, संपा. पदमावती शबनम, लोकसेवा प्रकाशन, बुढानाला, बनारस, संवत 2009, पृष्ठ 314, पदसंख्या 570)

आ. महात्मा कबीरांच्या पदातही हा शब्द आढळतो.

रामनाम तू भज ले प्यारे काहे को मगरूरी करता है

कच्ची माटी का बंगलातेरा पावपलक मे गिरता है llधृ ll

(लोकसत्ता, रविवार, 4 नोव्हेंबर 2007 मध्ये डॉ.सुभाष रामचंद्र सोनंदकर यांनी पाठवलेले पद)

इ. हुमनाबाद (जिल्हा बीदर, कर्नाटक) येथील संत माणिकप्रभू यांचे पद

अठरा विश्वे


अठराविश्वे दारिद्र्य या शब्दप्रयोगाचा शोध तीन वेगवेगळ्या पद्धतीने मांडलेला आढळतो. अठरा या संख्येशी निगडित काही गोष्टी भारतीय संस्कृतीत आहेत. जसे - महाभारतातील पर्वाची संख्या अठरा. महाभारत युद्धातील सैन्य कौरवांचे अकरा आणि पांडवांचे सात अक्षौहिणी असे दोन्ही मिळून अठरा अक्षौहिणी; तसेच, गीतेच्या अध्यायांची (आणि योगांची) संख्या अठरा होती. त्याशिवाय अठरा महापुराणे, अठरा अती पुराणे, अठरापगड जाती, अठरा कारखाने, अठरा स्मृतिकार, अठरा अलुतेदार (नारू), अठरा गृह्यसूत्रें. परंतु अठरा विश्वांचा उल्लेख काही कोठे आढळत नाही. मग ही अठराविश्वे आली कोठून?

खरे म्हणजे अठराविश्वे असा शब्द नसून विसे असा शब्द आहे. वीस-वीसचा एक गट म्हणजे विसा. माणसाने व्यवहारात प्रथम बोटांचा वापर केला. दोन्ही हातापायांची बोटे मिळून होतात वीस. ग्रामीण भाषेत विसाचा उच्चार इसा असाही केला जातो. निरक्षर लोक वीस-वीस नाण्यांचे ढीग करून ‘एक ईसा दोन इसा’ अशा पद्धतीने पैसे मोजत. डॉ. नरेंद्र जाधव यांनी त्यांच्या  ‘आमचा बाप आणि आम्ही’ या आत्मचरित्रपर पुस्तकात त्यांच्या आईविषयी लिहिले आहे, ‘मातोसरींचा पैशांचा हिशेब हा संशोधनाचा स्वतंत्र विषय आहे. खरे म्हणजे तिला विसाच्या पुढे मोजता येत नाही. शंभर म्हणजे पाच ईसा असे तिचे गणित असते.’

थोडक्यात विसा किंवा ईसा म्हणजे वीस. अठरा विसे म्हणजे अठरा गुणिले वीस बरोबर तीनशे साठ. भारतीय कालगणनेत महिन्याचे दिवस तीस आणि वर्षाचे दिवस तीनशेसाठ होतात. त्यामुळे अठरा विसे म्हणजेच वर्षाचे तीनशेसाठ दिवस दारिद्र्य. त्याचाच अर्थ सदा सर्वकाळ गरिबी!

अर्जेंटिनामधील हस्तिनापूर

प्रतिनिधी 21/11/2011

अर्जेंटिना हा दक्षिण अमेरिकेतील एक देश, असून, ब्यु नोसआयर्स हे त्याचे राजधानीचे शहर. त्यापासून अवघ्या पन्नास किलोमीटर अंतरावर, रम्य वनराजीमध्ये हस्तिनापूर नावाचे अर्जेंटिअन नागरिकांनी वसवलेले स्थान आहे. त्याचे क्षेत्रफळ बारा एकरांचे असून तेथे बारा हिंदू देवतांची देवळे बांधलेली आहेत. तितके अर्जेंटिअन लोक तेथे वास्तव्यास असतात.

त्यांमध्ये श्री गणेश, श्री कृष्ण, सूर्यदेव, श्री नारायण आणि शिव यांची अस्सल हिंदू बारा पद्धतीची देवळे असून, हस्तिनापूर नावाला शोभेल असे पांडवांचेही एक देऊळ आहे. हस्तिनापूर हे अक्षरश: देवांच्या राहण्यासाठीच बांधलेले स्थान वाटते. सर्वत्र स्वच्छ व आल्हाददायक वातावरण, रोजवूडची हिरवीगार झाडे, निर्मळ व शांत वातावरण. आवाज हा फक्त झाडांवरील घरट्यांत राहणार्‍या पक्षांच्या कूजनाचा! भक्तगणांत मृदू व तालबद्ध भजनांचा आवाजही नियमित वेळी उमटत असतो. बगीच्यातील पांढर्‍या दगडांतील उभी गणेशाची मूर्ती, आपले चित्त आकृष्ट करून घेते.

 

देवळे अर्जेंटिअन लोकांनीच 1981चे सुमारास बांधली. ती हुबेहूब हिंदू देवळांप्रमाणे आहेत. तेथील हिंदू संप्रदायाची स्थापना ‘अल्डा अलब्रेच्ट’ (ALDA ALBRECHT) या साध्वीने केली. तिने हिंदू तत्त्वज्ञनाचा प्रसार अर्जेंटिअन लोकांमधे केला व ती त्यांची ‘गुरू’ झाली. तिने पुष्कळ लिखाण केले असून वानगीदाखल ‘हिंदू संत आणि त्यांची शिकवण’ (The Saints and Teachings of India’), ‘हिमालयातील योग्यांची शिकवण’ ही त्‍यांची पुस्‍तके होत.

कसेही बोला; कसेही !


सध्या शुद्ध आणि अशुद्ध या संकल्पना बादच झाल्या आहेत. भाषा अशुद्ध नसतेच, पण हे तत्त्व फक्त मराठी भाषे च्या बाबतीत मोठ्या आदराने पाळले जात आहे. बोलणे, समजणे, संज्ञापन महत्त्वाचे. सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वी बहुजन समाजासाठी ‘जसे बोलायचे तसे लिहायचे’ असे उदार धोरण अवलंबले गेले. शुद्धलेखनाचे साधे-सोपे नियम आले. आता काहीच नियम नाहीत. कसेही बोला-कसेही लिहा. शंभरातल्या एकशेपाच जणांना प्रमाण मराठीत बोलता येत नाही! शिकवणार्‍यांनाही नाही. ठीक आहे. कोणती प्रमाण मराठी? कोणाची प्रमाण मराठी? आम्हाला ती बोलायचीच नाही. आम्ही आमच्या भाषेत बोलणार. आमच्या भाषेत शिकवणार. तुम्ही ज्या ‘शुद्ध’ मराठीची गोष्ट सांगताय, ती मुळी आम्ही नाकारतच आहोत. ‘शुद्ध’ ‘शुद्ध’ म्हणतात ती मराठी आहे कुठे? काही वर्तमानपत्रवाले ती वापरतात. आम्ही ती वाचतो, म्हणजे तिच्यावरून नजर फिरवतो. अर्थबोध झाला की झाले! आता, भाषा ही मुळी लिहिण्यासाठी नाही. ती एकाचे बोलणे दुसर्‍याला कळणे एवढ्यापुरती शिल्लक आहे आणि तेवढे पुरे आहे. शिवाय इथे लिहायचे आहे कोणाला? आणि मराठी? ते तर नाहीच नाही.

प्रभा गणोरकर (दैनिक सकाळ, 31-05-09)

ठार मारणे - एक अनुचित वापर

 

कचारगडची प्रागैतिहासिक गुहा


गोंदिया जिल्ह्यातील कचारगडच्‍या गुहेत प्रागैतिहासिक मानवाच्‍या अस्तित्‍वाचे पुरावे मिळाले आहेत. ती गुहा गोंड समाजाच्‍या आराध्‍य दैवताचे स्‍थान समजली जाते. महाराष्ट्रातील ज्ञात अशा सर्व नैसर्गिक गुहांमध्ये आकाराने सर्वात मोठी गुहा येथेच असून तिची निर्मिती एकाच दगडात झाली आहे.

मानव निसर्गात जन्मला, वाढला, उत्क्रांत झाला. त्याने निसर्गावर मातही केली! मानवी संस्कृतीची पहाट झाली ती निसर्गाच्या साक्षीने, सरितांच्या कुशीत; परंतु या सुसंस्कृत मानवापूर्वीही मानवी अस्तित्व हे होतेच. सर्वसामान्य जन त्यास आदिमानव म्हणून ओळखतात. आदिमानव ख-या अर्थाने निसर्गपुत्र होते. त्यांचे जीवन निसर्गावर आधारित होते. भूक लागल्यास कंदमुळे-फळे खावी, शिकारीत मारलेल्या पशूंचे मांस खावे, अंगावर वृक्षाच्या साली, पाने अगर जनावरांची कातडी पांघरावी आणि निवारा म्हणून निसर्गातीलच झाडे, कडेकपारी अगर गुहा-गव्हरांचा आश्रय घ्यावा असा त्यांचा नित्यक्रम होता.