पारांच्या ओळींचे पारोळा


पोराळ्याचा भक्कम दगडाचा पार आणि चिमुकले मंदीर वडपिंपळाचा पार ही कल्पना पारंपरिक म्हणूनच तिचा समावेश आपल्या नगररचनेत होत आला आहे. आपण वृक्षांना देवासमान मानत असल्याने त्यांची स्थापना दगडाच्या पारावर करतो. तुळशीला वृंदावनात स्थापन करतो. नगररचनेत पार हा अविभाज्य भाग बनत असे. तसे पाश्चात्य संस्कृतीत नसल्याने आधुनिक नगररचना शास्त्रात त्याचा उल्लेख नसतो.

गेल्या साठ वर्षांत अनेक नगरांचे विकास नकाशे बनले, पण कोणीही पाराचा समावेश नगररचनेत केला नाही. मुंबई , कोलकाता, दिल्ली या, इंग्रजांनी रचलेल्या नगरांत पार नाही. अनेक गावांतले पार डोळ्यांत भरतात. वटपौर्णिमेला सजलेल्या सुवासिनी वडाभोवती जमतात आणि त्यावेळी पारावर इंद्रधनुष्य अवतरते!
 

माझ्या आठवणीतला पार कल्याणचा. मुंबई, बेळगाव, कारवार, डांग, दादरा, नगरहवेलीसह संयुक्त महाराष्ट्र मिळालाच पाहिजे ही चळवळ जोमात होती,  तेव्हा आचार्य अत्रे यांचा दैनिक ‘मराठा’ आग ओकत होता. तो वाचल्याशिवाय कल्याणकर जेवत नसत. तेव्हा दैनिक ‘मराठा’ कल्याणपर्यंत येण्याआधीच संपून जायचा. कोणीतरी रात्रपाळीवाला 'मराठा' घेऊन येई आणि त्याचे पारावर उभा राहून सार्वजनिक वाचन करे. ते ऐकायला गर्दी होत असे. तो पार कल्याणच्या जन्मापासून असावा. पाराचे नगराच्या भावनिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान होते.
 

संयुक्त आंदोलनातील कन्येचा शोध

अज्ञात 14/05/2010

संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनात अनंत विश्वनाथ गोलतकर ह्यांना हौतात्म्य प्राप्त झाले, त्यावेळी त्यांची पत्नी गरोदर होती. त्यांना काय झाले? मुलगा की मुलगी? त्या अपत्याला हे माहीत आहे का, की आपले वडील आपल्या जन्मवेळी संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत हुतात्मा झाले आहेत?

आचार्य अत्रे यांच्या 'क-हेचे पाणी' या पुस्तकात अनंत गोलतकर यांचे हौतात्म्य, त्यांच्यावरील अन्याय ह्याबाबत सविस्तर आढावा आहे. परंतु त्यांच्या गरोदर पत्नीचे पुढे काय झाले याची हकिगत कळली नव्हती व ती चुटपुट लागून राहिली. ह्या अपत्याचा शोध कसा घ्यायचा? गोलतकर हे सावंतवाडी जवळच्या तोंडवली गावचे हा उल्लेख अत्र्यांचा पुस्तकात आहे. मी १५ एप्रिलला रत्नागिरीच्या बी.एस.एन.एल.मध्ये अधिकारी असलेल्या सौ. ज्योती दीक्षित या माझ्या मैत्रिणीला फोन केला. तिला गोलतकरांची कथा सांगितली आणि काही माहिती मिळते का? याचा तपास काढायला सांगितला.

सुलक्षणा गोतलकरमी १६ एप्रिलला इंटरनेटवरून बी.एस.एन.एल.ची डिरेक्टरी पाहिली, पण तोंडवली नावाचे पान उघडेना. मात्र मालवण तालुका नावाने पान उघडले. गोलतकर असे नाव दिल्यावर, जवळ जवळ पंधरा गोलतकर मिळाले. त्यात तोंडवलीतले एक नाव मिळाले आणि मला अतिशय आनंद झाला. मी तातडीने तेथे फोन लावला, पण तो फोन बंद होता. पुन्हा एकदा तो विषय तिथेच संपला.

सुवर्ण महोत्सव महाराष्ट्राचा

अज्ञात 30/04/2010

महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतरच्या पन्नास वर्षांचा आढावा घेण्यासाठी, आपण पहिली पंचवीस वर्षे आणि त्यापुढील पंचवीस वर्षे, असे दोन भाग करू. गेल्या पन्नास वर्षांत महाराष्ट्राच्या राजकारणात, समाजकारणात, सांस्कृतिक जडणघडणीत अनेक स्थित्यंतरे आली. पहिल्या पंचवीस वर्षांत महाराष्ट्र समृध्द, संपन्न झाला. कला, संस्कृती बहरली. राजकारणात बदलाचे वारे वाहू लागले. समाजकारणाची बैठक व्यापक झाली. विचारवंत, सुधारक आणि पत्रकार यांनी केलेल्या चळवळींनी महाराष्ट्र जागृत झाला, पेटून उठला, शिक्षणाचा प्रसार झाला. समाज सुशिक्षित झाला. महाराष्ट्राची धारणाशक्ती विस्तृत झाली. लेखक-साहित्यिकांनी महाराष्ट्रशारदेला अन् रसिकांना संपन्न केले. औद्योगिकीकरणाचा जोर वाढला. महाराष्ट्र प्रगतिपथावर होता.

परंतु पुढील पंचवीस वर्षे म्हणजे 1985 नंतरचा काळ महाराष्ट्रासाठी यशदायी ठरले नाही. 1985 नंतर बदलाचे वारे वाहू लागले आणि हे बदल इतके परिणामकारक होते, की त्यामुळे अवघा महाराष्ट्र पाश्चात्य संस्कृतीच्या स्वाधीन झाला. राजकारणात गटबाजी, भ्रष्टाचार बोकाळला. राजकारण्यांनी केलेल्या चळवळी या जनतेच्या भावनांचा, प्रादेशिक अस्मितेचा वापर करून भावनिक स्तरावर घडवून आणल्या. या चळवळींना व्यापक वैचारिक अधिष्ठान नव्हते. म्हणूनच त्यातून झालेले निर्णय हे अन्याय्य ठरले.) राजकारण्यांच्या दबावाखाली पत्रकार, विचारवंत दबले. वैचारिक चळवळी मंदावल्या. समाजाचा वैचारिकतेवरचा विश्वास उडाला. कृतिशून्य अन् उदासीन असा हा समाज भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेच्या अधीन झाला अन् परिणामी मूल्यांचा -हास सुरू झाला. नैतिकता ढासळली आणि या सा-याचा मोठा परिणाम म्हणजे व्यक्ती आत्मकेंद्री होऊन समाजापासून दूर गेली!

महाराष्ट्राचा सुवर्ण महोत्सव

अज्ञात 30/04/2010

‘महाराष्ट्र’ शब्द उच्चारला की, शाळेमध्ये असल्यापासून ऐकत आलेल्या ‘जय जय महाराष्ट्र माझा. गर्जा महाराष्ट्र माझा’ या ओळी आठवतात. अशा या ‘माझ्या’ महाराष्ट्राच्या सुवर्ण महोत्सवी वर्षांमध्ये या ओळींची प्रासंगिकता तपासून पाहण्याची गरज वाटते. मागील 50 वर्षांत महाराष्ट्राने काय काय पाहिले-अनुभवले आहे याचा लेखाजोखा यानिमित्ताने अनेक जाणकार मंडळी घेतीलच खरेतर 50 वर्षं हा काळ एखाद्या राज्य-राष्ट्राच्या दृष्टीने एक महत्वाचा मैलाचा दगड ठरु शकतो. अर्थात त्यासाठी उत्सवी मोड मधून आत्मपरिक्षण मोड मध्ये यावे लागेल. नाहीतर आजकाल बहुतेक कार्यक्रम हे सांकेतिक व उत्सवी स्वरुपाचे होतात. त्यात सिंहावलोकनाचा भाग कमीच असतो. महाराष्ट्राच्या सुवर्ण महोत्सवी वर्षानिमित्त पण असे होऊ नये यासाठी आढावा, पुढची वाटचाल व दिशादिग्दर्शन यासंदर्भात विचारमंथन होणे गरजेचे वाटते. प्रांतिक दुराभिंमान टाळून, पण मराठी भाषा व महाराष्ट्राचे मोठेपण जपण्यासाठी नेमकेपणाने काय करायला हवे याचा शोध घेण्याची प्रक्रिया या सुवर्णमहोत्सवी वर्षात सुरु व्हावी. आजच्या महाराष्ट्रापुढील विविध सामाजिक-आर्थिक-सांस्कृतिक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी एकत्र येऊन सामूहिक प्रयत्नांची पण आवश्यकता आहे.

प्रांत, भाषा, संस्कृती, अस्मिता असे जे काही म्हणतात त्या सर्वांची प्रासंगिकता वरचेवर तपासून पाहण्यासाची गरज वाटते. नाहीतर त्यांचे ओझे व्हायला लागते व ते झुगारुन देण्याकडे माणसाचा कल होतो. असे होऊ नये यासाठी, बदल हा निसर्गाचा मूलभूत नियम आहे व त्याला अनूसरून सर्व काही नव्याने मांडणी करुन घेण्याची तयारी ठेवावी लागणार.

गाजलेले जळगाव अधिवेशन !

अज्ञात 15/04/2010

संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेच्या प्रतिनिधी सभेचे अधिवेशन 13 व 14 एप्रिल 1947 रोजी जळगाव इथे भरले. त्या अधिवेशनात व-हाडचा मुद्दा खूप गाजला. अधिवेशन महाराष्ट्रातली तीन संस्थाने गुजरातमधील संस्थानांच्या गटात समाविष्ट करण्याच्या मुंबई सरकारच्या निषेधानेही गाजले.

या अधिवेशनाच्या सुमारास व-हाड प्रांत निजामाला परत देण्याच्या गुप्त वाटाघाटी ब्रिटिश सरकार व हैदराबादचा निजाम यांच्यात सुरू असल्याच्या बातम्या सर्वत्र पसरल्या. त्यामुळे सगळे वातावरण ढवळून निघाले. संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेचे कार्यकर्ते आणि पुरस्कर्ते अस्वस्थ झाले.

नागपूर उच्च न्यायालयाचे सरन्याधीश (तत्कालीन) फ्रेडरिक गिल यांनी 'व-हाड निजामाच्या ताब्यात दिला जाण्याचा संभव अधिक आहे' असे मत व्यक्त केले, त्यामुळे चर्चेत अजूनच भर पडली. तशात, निजाम पंजाबराव देशमुखांनी अमरावतीत सुरू केलेल्या महाविद्यालयाला दोन लाखांची देणगी देणार असून, त्यांची कोनशिला बसवण्यासाठी दिवाण सर मिर्झा इस्माईल येणार असल्याच्या बातम्या वृत्तपत्रांत प्रसिध्द झाल्या.

या घटनाक्रमामुळे जळगाव अधिवेशनात व-हाडचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरणे हे क्रमप्राप्त होते.

व-हाडच्या मुद्यावर बोलताना स्वागताध्यक्ष ह.वि.पाटसकर यांनी 'व-हाड परत मिळवण्याचे निजामाचे सारे प्रयत्न हाणून पाडले जातील' असे स्वच्छ व स्पष्ट शब्दांत सुनावले.

शंकरराव देव यांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात, सर मिर्झा इस्माईलच्या विधानाचा खरपूस समाचार घेतला. 'व-हाडात आमचे निशाण, आमचा कायदा आणि आमचं राज्य सुरू झाले पाहिजे' ही मिर्झांची मागणी फेटाळून लावली. आणि व-हाड किंवा विदर्भ हा महाराष्ट्राचा अवयव असल्याचे जाहीर केले.

महाविदर्भ सभेची स्थापना !

अज्ञात 08/04/2010

महाविदर्भाची स्थापना ही संयुक्त महाराष्ट्राच्या स्थापनेचे पहिले पाऊल ठरेल हा विचार त्या वेळच्या नेत्यांना तत्त्वत: मान्य होता. तरी पण संयुक्त महाराष्ट्र निर्माण झाला तर त्यात पश्चिम महाराष्ट्राचे वर्चस्व असेल अशी भीती विदर्भातल्या नेत्यांना त्या वेळेपासून वाटली असावी. त्याकाळी तीन तुकड्यांत विभागलेल्या महाराष्ट्रातल्या प्रांतांवर भिन्न भिन्न शक्तींचे वर्चस्व होते. मराठवाडयावर निजामाचे वर्चस्व होते, त्यामुळे मराठवाड्याचा किंवा मध्यप्रांतात असलेल्या विदर्भावर हिंदी भाषिक नेत्यांचा वरचष्मा होता. म्हणून मराठवाड्याचा व विदर्भाचा विकास पश्चिम महाराष्ट्राच्या तुलनेत तोकडा होता. त्यामुळे संयुक्त महाराष्ट्रात विदर्भाची गळचेपी होईल असे वैदर्भियांना वाटणे स्वाभाविक होते.

अशा स्थितीत, महाविदर्भाच्या हितसंबंधांच्या रक्षणासाठी व संवर्धनासाठी 1940 च्या ऑगस्टमध्ये, वर्धा येथे बॅ. रामराव देशमुख यांच्या अध्यक्षतेखाली महाविदर्भ सभेची स्थापना करण्यात आली. तिचे सूत्रधार बापुजी अणे हेच होते. महाविदर्भ सभेच्या चिटणीसपदाची जबाबदारी ग.त्र्यं. माडखोलकर यांनी स्वीकारावी अशी अणे यांची इच्छा होती, पण माडखोलकरांनी त्यास नकार दिला. मात्र महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर महाविदर्भ सभेचे विसर्जन होईपर्यंत, म्हणजे जवळ जवळ वीस वर्षे माडखोलकर महाविदर्भ सभेचे काम करत होते.

पाटसकरांचा बारगळलेला ठराव!

अज्ञात 04/03/2010

स्वातंत्र्योत्तर दंगली, काश्मीर प्रश्न युनोमध्ये अशा सगळ्या घडामोडी घडत असताना, भाषावार प्रांतरचनेचा प्रश्न सोडवण्यापेक्षा लांबणीवर टाकण्याचा काँग्रेस नेत्यांचा विचार अधिक बळकट झाला. त्याला अनुसरुन, संघराज्याच्या जडणघडणीविषयीच्या समितीची आणि प्रांताच्या घटनेबद्दलच्या समितीची संयुक्त बैठक होऊन, त्या बैठकीत भाषिक आणि सांस्कृतिक आधारावर नवे प्रांत निर्माण करण्याच्या प्रश्नाचा विचार करण्यासाठी भारत सरकारने आयोग नेमावा अशी शिफारस करण्यात आली. त्याच सुमारास, हरिभाऊ पाटसकरांनी 'आपण पाच नवे भाषावांर प्रांत निर्माण करण्याबाबतचा ठराव घटना परिषदेत मांडणार असल्याचे' जाहीर केले, आणि ठरावाच्या मसुद्याला पूर्व प्रसिध्दी दिली. पाटसकरांच्या ठरावावर 27 नोव्हेंबर 1947 रोजी चर्चा होईल असे सर्वांना वाटत होते.

''आज मुंबई प्रांतात गुजरातचा जो भाग आहे त्याच्या प्रांतिक असेंब्लीतील प्रतिनिधींनी तो भाग नव्या संयुक्त महाराष्ट्र प्रांतात सामील करुन घ्यावा अशी इच्छा जर व्यक्त केली तरच त्यांचा अंर्तभाव महाराष्ट्रात करुन घ्यावा ही पाटसकरांच्या ठरावातली तरतूद मंजूर होणे म्हणजे द्विभाषिक मुंबई राज्याच्या निर्मितीला पाठिंबा देण्यासारखे होते. पाटसकरांच्या ठरावातला हा मुद्दा भाषावार प्रांतरचनेच्या तत्त्वाशी मूलत: विसंगत होता व व्यावहारिक दृष्टीने महागुजरातची मागणी करणा-या गुजराती भाषिकांनाही पटण्यासारखा नव्हता.

मोरारजींचा वाढदिवस…

अज्ञात 04/03/2010

अत्रे टीका करताना विरोधकांची सालडी सोलत असले तरी त्यांच्या स्वभावात दीर्घ द्वेष नव्हता. संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात पंडित नेहरूंची रेवडी उडवणारे अत्रे, नेहरूंच्या निधनानंतर अग्रलेखांची मालिका लिहितात, ज्यातून 'सूर्यास्त' सारखे ह्रदयस्पर्शी पुस्तक तयार झाले, पण अत्र्यांचा शेवटपर्यंत राग राहिला तो मोरारजी देसाईंवर.

संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात आचार्य अत्रे यांना तुरुंगवास घडला. ते अडीच महिने तुरूंगात होते. 29 फेब्रुवारी हा मोरारजींचा वाढदिवस. मोरारजींचा साठावा वाढदिवस 1956 साली होता. 29 फेब्रुवारी ही तारीख दर चार वर्षांनी येते. त्यामुळे साठ वर्षांच्या आयुष्यात मोरारजींचे पंधरा वेळा वाढदिवस झाले. त्याचा अर्थ अत्र्यांनी काढला तो अफलातून. मोरारजींचे शरीर जरी साठ वर्षांचे असले, तरी बौध्दिक वय पंधरा वर्षोंचे आहे! तेंव्हा त्यांचा वाढदिवस साजरा केलाच पाहिजे' असे अत्र्यांनी ठरवले. पण त्या वेळी ते ठाण्याच्या तुरुंगात होते. म्हणून अत्र्यांनी आणि त्यांच्या सहका-यांनी कावळ्यांना जिलबी खायला घालून वाढदिवस साजरा करायचे ठरवले!

त्याप्रमाणे तुरुंगाच्या कँटिनमधून ताटभर जिलेबी विकत आणली, त्यानंतर अत्र्यांनी त्या कावळयांसमोर जे भाषण केले ते वाचण्यासारखे आहे. (काव!काव!!, किलकिलटासह) त्या नंतर कावळ्यांच्या दिशेने जिलेब्या फेकल्या गेल्या. ताटभर जिलेबी त्या काक मंडळींनी फस्त करून टाकली.

Last Updated On - 1 May 2016

दिनेश वैद्य - जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या जतनासाठी कार्यरत


दिनेश वैद्य धर्मक्षेत्र असणा-या नाशिक शहरात याज्ञिकी करणारा दिनेश वैद्य पोथ्यांच्या डिजिटायझेशनचे काम झपाटल्यासारखा करत असून, त्याने आठ हजार तीनशे पोथ्यांमधील सात लाख अठ्ठावन्‍न हजार फोलिओंचे (दोन पाने मिळून एक फोलिओ) डिजिटायझेशन केले आहे. तेही सर्व साधनसामग्री स्वखर्चाने खरेदी करून! दिनेश वैद्य याचे नाव DIGITIZATION OF MANUSCREEPTS अर्थात जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या छायांकनासाठी ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्ड’मध्‍ये सलग नऊ वर्षे नोंदवले गेले आहे.

अकोला करार - 1 प्रगट, 2 गुप्त !

अज्ञात 19/02/2010

पश्चिम महाराष्ट्र आणि विदर्भातल्या सोळा नेत्यांनी 8 ऑगस्ट 1947 रोजी अकोल्यात वाटाघाटी करुन एका करारावर सह्या केल्या. तोच हा अकोला करार. शंकरराव देव, शेषराव वानखेडे, मा.श्री.तथा बापुजी अणे, पंढरीनाथ पाटील, पंजाबराव देशमुख, पुनमचंद रांका, श्रीमन्नारायण अग्रवाल, रामराव देशमुख, दा.वि. गोखले, ध.रा.गाडगीळ, ब्रिजलाल बियाणी, गोपाळराव खेडकर, द.वा.पोतदार, प्रमिला ओक, ग.त्र्यं.माडखोलकर, आणि जी.आर. कुलकर्णी हे ते सोळा नेते.तो करार धनंजयराव गाडगीळांनी सुचवलेल्या उपप्रांताबाबत आणि त्यांच्या अधिकारांबाबतच्या योजनेवर आधारित आहे.

संयुक्त महाराष्ट्राच्या एका प्रांतात पश्चिम महाराष्ट्र आणि महाविदर्भ असे दोन प्रांत असावेत, त्यांना स्वतंत्र कायदेमंडळे आणि मंत्रिमंडळे द्यावीत, उपप्रांतांसाठी दोन वरिष्ठ न्यायालये स्थापन करावीत, उपप्रांतांच्या कायदे मंडळांच्या निवडणुका स्वतंत्रपणे घ्याव्यात, त्याच बरोबर सबंध प्रांतासाठी एक गव्हर्नर असावा; तसेच, एक लोकसेवा आयोग असावा आणि विशिष्ट बाबींपुरते एक सामाजिक न्यायमंडळ स्थापन करावे, अशी तरतूद 'अकोला करारा'त करण्यात आली होती.