एकशे चौदा बुरूजांचा नळदुर्गचा भुईकोट किल्ला


_Naldurg_3.jpgनळदुर्गचा भुईकोट किल्ला एक सुंदर आणि सर्वात मोठा दुर्ग आहे. नळदुर्ग नावाचे गाव उस्मानाबाद जिल्ह्यातील तुळजापूर तालुक्यात पुणे-हैदराबाद या राष्ट्रीय महामार्गावर आहे. तेथेच बोरी नदीच्या काठी तो भुईकोट किल्ला आहे. किल्ला अभेद्य व भक्कम असा आहे. किल्ला एका दिवसात पाहून होतो. किल्ल्याचा बाह्यभाग हैदराबाद हमरस्त्याने प्रवास करताना दुरूनही दिसू शकतो. किल्ल्यास तीन किलोमीटर लांबीची तटबंदी, तब्बल एकशेचौदा बुरुज, भव्य परिसर, दुर्गाच्या भोवतालचा खंदक- त्याच्या आत दुहेरी तटबंदी, खंदकात वळवून सोडलेले नदीचे पाणी इत्यादी गोष्टी पाहण्यासारख्या आहेत. तेथे पावसाळ्यात उंचावरून कोसळणारे नर व मादी धबधबे पर्यटकांचे आकर्षण असतात.

तणमोरांचा प्राणहर्ता रक्षणकर्ता होतो तेव्हा...


_Tanmor_1.jpgतणमोरांची संख्या जगभरात साधारणत: फक्त बाराशेच्या आसपास आहे. मात्र, त्या नामशेष होत जाणा-या पक्ष्यांना वाचवण्यासाठी महाराष्ट्रात पट्टीचे शिकारी गणले गेलेले फासेपारधीच पुढे सरसावले आहेत! ‘वडाळा’ नावाचा फासेपारधी जमातीचा तांडा अकोला जिल्ह्यातील बार्शी-टाकळी तालुक्यात आहे. त्या तांड्यावरील फासेपारधी हिंमतराव पवार व कुलदीप राठोड हे ‘संवेदना’ संस्थेच्या मदतीने तणमोर संवर्धनाचे काम करत आहेत. त्यांनी तणमोरांच्या सुरक्षिततेकरता शिबिरे, कार्यशाळा यांच्या माध्यमातून तांड्यावर प्रबोधनास सुरुवात केली. त्यामुळे लोकांमध्ये निसर्गचक्राबद्दल जाणीव-जागृती झाली आहे. त्यामुळेच लोक तणमोर नजरेस येताच त्याची शिकार करण्याऐवजी हिंमतराव, कुलदीप यांना किंवा ‘संवेदना’ यांपैकी कोणाला तरी कळवतात. अकोला व वाशीम जिल्ह्यांत तणमोरांचे वास्तव्य आहे. अतिदुर्मीळ होत चाललेल्या तणमोर पक्ष्याच्या संवर्धनासाठी वेगवेगळ्या संस्था व लोक यांच्याकडून प्रयत्न सुरू आहेत. कसारखेडा, जणूना, मोरळ व काजळेश्वर या भागांत ते विशेष जाणवतात. वडाळा तांड्याची लोकवस्ती साडेतीनशे आहे. तेथे फासेपारध्यांकडून तणमोरांच्या घरट्यांचे संरक्षण केले जाते. तणमोर संवर्धनाच्या कामात ‘संवेदना’ संस्थेचे संस्थापक कौस्तुभ पांढरीपांडे, फासेपारधी समूहाचे कुलदीप राठोड व हिंमतराव पवार हे मार्गदर्शन करतात.

औंधचे तळे


_Aundhache_Tale_1.jpgऔंध हे सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यात आहे. औंध हे श्रीमंत पंडित पंतप्रतिनिधी यांच्या संस्थानाचे मुख्य ठिकाण होते. ते ऐतिहासिक स्थानदेखील आहे. त्या ठिकाणी प्राचीन यमाई देवीचे मंदिर आहे. यमाई देवीने औंधासुर या राक्षसाचा वध केल्यानंतर देवीला जखमांच्या दाहकतेने ग्रासले होते. तेव्हा देवीने ती दाहकता कमी करण्यासाठी औंधच्या तळ्यात स्नान केले. त्या तळ्याचे महत्त्व भाविकांसाठी तीर्थाप्रमाणे आहे. यमाई देवीची मोठी यात्रा दरवर्षी पौष पौर्णिमेपासून अमावस्येपर्यंत असते.

पौराणिक भाग सोडला तर औंधमध्ये पद्माळे, नागाळे व विशाळे अशी तीन तळी होती. त्यांपैकी विशाळे हे तळे बुजले गेले आहे. इतर दोन तळी सध्या वापरात आहेत. ती तळी निर्माण कशी झाली याबद्दल अचूक माहिती नाही, पण ती आटपाडीतील नागोजी सावकाराने बांधली असे म्हणतात. म्हणूनच त्यातील एकाचे नाव ‘नागाळें’ असे आहे. तळ्याच्या ऐतिहासिक खुणा मात्र आहेत. नागाळे तळ्यातील पाण्याने आंघोळ केल्याने खरुज, नायटा नाहीसा होतो अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. तर शास्त्रज्ञांच्या संशोधनानुसार त्या तळ्यातील पाणी झिरपणाऱ्या खडकांमध्ये काही खडक गंधाचे असल्याने तो प्रभाव पडतो. मोराल्यातील मोराळे व यमाईच्या डोंगरात अजून एक तळे आहे, त्यास दुर्गाळे अशी पाच तळे असल्याच्या खुणा सापडतात.

गावातील वापरात असणारे तळे म्हणजे नागाळे. त्या तळ्याचा आकार चौरसाकृती असून त्याला पाच घाट आहेत. ते पुढीलप्रमाणे- श्री यमाई देवी घाट, श्री मोकळाई देवी घाट, श्री तुकाई देवी घाट, पैलवान घाट, श्रीनिवास घाट.

महाळुंगी गाव


रायगड जिल्ह्यातील पनवेल तालुक्यात वसलेले महाळुंगी हे छोटेसे गाव आहे. तेथील वातावरण निसर्गसंपन्न आहे. गावाच्या आजूबाजूला जंगल आहे. त्यामुळे झाडांची संख्या जास्त आहे. गावाच्या जवळ डोंगर आहे. त्या गावाची लोकसंख्या चारशेचोवीस आहे. गावात मारूती मंदिर आणि गावदेवीचे पुरातन मंदिर आहे. गावदेवी हेच गावाचे ग्रामदैवत आहे. गावदेवीची यात्रा एप्रिल महिन्यात असते. गावात हनुमान जयंतीचा उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो.

गावातील लोक शेती करतात. काही लोक जवळच पाच किलोमीटर परिसरात असलेल्या एम.आय.डी.सी नावडा फॅक्टरीमध्ये नोकरी करतात.

गावात येण्यासाठी वाहतुकीची सार्वजनिक व्यवस्था नाही. एसटी पनवेलपासून येते ती दोन किलोमीटरवर असलेल्या मोरबे गावापर्यंत. तेथून गावात येण्यासाठी जीपगाडीची व्यवस्था आहे. गावाजवळच एम.आय.डी.सी असल्यामुळे प्रदूषणाचा त्रास थोडाफार जाणवतो.

गावात एक ओढा आहे. 'धबाकी' असे त्या ओढ्याचे नाव आहे. डोंगराच्या पायथ्याशी तळे आहे. गावात पावसाळ्यात पुरेसा पाऊस पडतो. त्या पावसावरच शेतकरी भाताची शेती करतात. उन्हाळ्यात मात्र पाण्याची टंचाई असते. तेथे बाजार भरत नाही. येथील लोक पाच किलोमीटरवर असलेल्या देवीचा पाडा या गावी रविवारी बाजारासाठी जातात.

गावात अंगणवाडी आणि चौथीपर्यंत जिल्हा परिषदेची शाळा आहे. पुढील शिक्षणासाठी देवीचा पाडा किंवा पनवेल या ठिक़ाणी जावे लागते. त्या गावाच्या आजूबाजूला चार-पाच किलोमीटर परिसरात चिंधन, खाणाव, वावंजे, खेरणे, कानपोली ही गावे आहेत. गावात शोभा बोलाडे या सामाजिक कार्यकर्त्या राहतात.

माहिती स्रोत : शोभा बोलाडे - 9273557715

तुर्भे बुद्रुक


रायगड जिल्ह्याच्या पोलादपूर (महाड) तालुक्यातील तुर्भे पंचक्रोशीमधील सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेला भूभाग म्हणजे तुर्भे बुद्रुक. ते एकशेसाठ घरांचे नऊशे लोकसंख्या असलेले गाव आहे. गावाचे बुद्रुक आणि खुर्द असे दोन भाग नदीमुळे होतात. बुद्रुक गावात सात वाड्या आहेत. वाड्यांमध्ये शिंदे, गोळे, पवार, वाडकर, मरगजे अशी सात आडनावे असलेली घराणी आहेत. त्यांना आवाड असे म्हणतात. प्रत्येक वाडीत एक देऊळ आहे. प्रत्येक घराण्याचे कुलदैवत वेगळे असून त्याचे प्रतिष्ठान एका घराण्यातील एकाच घरात आहे. तेथील प्रसिद्ध कुलस्वामिनीचे नाव झोलाई देवी असे आहे. झोलाईदेवीच्या पूजेचे आयोजन वर्षातून एकदा केले जाते.

गावात होळी व शिवजयंती उत्सव मोठ्या दिमाखात साजरे केले जातात. गावदेवीची यात्रा त्याच काळात असते. होळीच्या आधी रोज दहा दिवस होम असतो. मोठी होळी अकराव्या दिवशी असते. देवीची पालखी त्यानंतर निघते. पालखीचा मुक्काम मानाच्या घरात असतो. पालखी नाचवण्याची परंपरा इतर कोकणी गावांप्रमाणेच असते. गावात 1966 मध्ये श्री लक्ष्मी नारायण देवतेची मूर्ती असलेले कौलारू मंदिर बांधले गेले. वारकरी समुदाय सुरूवातीला दोन ते चार टक्के होता. तो सत्तर टक्क्यांपर्यंत पोचला आहे! बहुतांश लोक उदरनिर्वाहासाठी मुंबई-पुणे यांसारख्या मोठ्या महानगरात गेलेले आहेत. सर्वसाधारणपणे, स्त्रिया नऊवारी साडी आणि पुरूष सदरा-पायजमा परिधान केलेले असतात.

चंद्रपूर जिल्ह्यातील रामदेगी


_Ramdegi_1.jpgरामदेगी हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील निसर्गरम्य पण फार परिचित नसलेले ठिकाण. रामदेगी वरोरा तालुक्यात आहे. आनंदवनापासून शेगाव बुद्रुक हे आठवडी बाजाराचे गाव ओलांडले, की पुढे चारगाव धरण लागते. चारगाव धरण पाहण्यासारखे आहे. त्या तलावातून इरई नदीचा उगम झालेला आहे. इरई नदीच्या प्रवाहाचे पाणी पुढे चंद्रपूर महाऔष्णिक विद्युत केंद्रात वीजनिर्मितीसाठी वापरले जाते. तलावात मगरी व मोठे मासे आहेत. तेथे मासेमारीचा उद्योग चांगला तेजीत असतो. गुजगव्हाणहून रामदेगीला जात असताना ‘चंदई नाला’ पडतो त्या ठिकाणी लोखंडी पूल बांधलेला आहे. पावसाळ्यात पाणी असताना त्या परिसरात गहू, हरभरा, झेंडूची फुले यांची पिके घेतात. तेव्हा तो परिसर अमिताभच्या ‘सिलसिला’ चित्रपटातील ‘ये कहा आ गये हम...’ ची वा ‘देखा एक ख्वाब तो...’ या गाण्यांची आठवण करून देतो.

रामदेगीला रानातून कच्च्या रस्त्याने तीन-चार किलोमीटर अंतर कापून पोचता येते. रामदेगी स्थानाविषयी निरनिराळ्या प्रकारच्या आख्यायिका आहेत. रामदेगी हे ऋषिमुनींच्या तपश्चर्येचे ठिकाण होते. त्या ठिकाणी ताडोबा नावाच्या राक्षसाची गुंफा होती असे म्हणतात. प्रभू रामचंद्राने ताडोबा या दैत्याचा पराभव करून ऋषिमुनींना संरक्षण दिले. त्या ठिकाणी रामाने शिवलिंगाची स्थापना केली म्हणून त्या ठिकाणाला ‘रामदेगी’ असे नाव पडले, म्हणे !

कोपरगावातील खाद्याची मेजवानी


कोपरगाव शहरात प्रामुख्याने कानकुब्जी कुटुंबीयांचे मिठाईचे दुकान व त्या दुकानातील बिट्टाबाईची जिलेबी प्रसिद्ध होती. ते मूळचे उत्तरप्रदेशातील कानपूर जिल्ह्यातील सिक्टीयापूर्वा गावचे होते. त्यांची पत्नी बिट्टाबाई या कोपरगावच्या रामलाल हलवाई व पत्नी गोदावरी यांची कन्या होय. ते स्थलांतर करून कोपरगावी दत्ताच्या पारावर राहू लागले. तेथेच त्यांनी जिलेबीचा व्यवसाय सुरू केला. त्यांच्या जिलेबीला कोपरगावकरांनी दिलेल्या पसंतीने ते कोपरगावच्या आश्रयास कायमचे राहिले. शुद्ध तूप, रंगाचा वापर न करता तयार होणारी कुरकुरीत व दर्जेदार जिलेबी कोपरगाव, नगर जिल्ह्यातच नव्हे तर परदेशी गेलेल्यांसमवेत ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, अमेरिका व सौदी अरेबियातही पोचली आहे. कानकुब्जींचे दुकान त्यांच्या पाचही मुलांनी सांभाळले आहे. कानकुब्जी यांची तिसरी पिढी जिलेबीचा व्यवसाय सांभाळत आहे.

कोपरगावच्या पांडे यांचे पेढेही, कोपरगावकरांचे प्रेम मिळवून आहेत.

कानकुब्जी व पांडे या दोन्ही कुटुंबीयांच्या माल तयार करायच्या भट्ट्या महादेवाचे मंदिराजवळ होत्या.

कानकुब्जी व पांडे कुटुंबीय सावळाविहिर, शिर्डी येथील बाजारहाट देखील करायचे. साईबाबा शिर्डीच्या बाजारात त्या दोन्ही कुटुंबीयांच्या दुकानात भिक्षुकीसाठी कटोरा घेऊन जायचे आणि भिक्षा वाढल्यानंतर डोक्यावर काठी ठेवून आशिर्वाद द्यायचे, अशा आठवणी दोन्ही कुटुंबीय सांगतात.

सौंदर्यपूर्ण शब्दांत शिल्पकलेचा शोध

प्रतिनिधी 10/07/2017

_Pratibhavant_Shilpkar_2.jpgदृश्यकलेविषयी आणि त्यातही शिल्पकलेविषयी मराठीत लिखाण कमी झालेले आहे, त्यामुळे ‘प्रतिभावंत शिल्पकार’ हे दीपक घारे यांनी लिहिलेले शिल्पकलेविषयीचे पुस्तक म्हणजे त्या विषयातील मोलाची भर आहे. घारे मराठीतील दृश्यकलेचे अभ्यासक आहेत.

शिल्पकला म्हटली, की भारतीय लोकांसमोर देव-देवतांच्या मूर्ती किंवा गावोगावी दिसणारी स्मारकशिल्पे - अश्वारूढ शिवाजी महाराज, महात्मा गांधी, बाबासाहेब आंबेडकर अशा लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ती यांच्या मूर्ती डोळ्यांसमोर येतात. त्यात गेल्या दशकातील नवीन भर म्हणजे मायावती! त्यांनी त्यांच्या पक्षाची निशाणी असलेल्या हत्तीच्या अनेक मूर्ती उत्तरप्रदेशात उभारल्या आहेत.

घारे यांचे पुस्तक वाचकांना त्या पलीकडील मोठ्या विश्वात घेऊन जाते. मात्र ते त्यांना केवळ अभिजात शिल्पकला म्हणजे काय याबाबत माहिती देत नाही वा त्याबाबत तात्त्विक चर्चा करत नाही. तर मराठी भाषिक वाचक शिल्पकलेच्या अस्सल गुणांशी, त्या कलेच्या विकासक्रमाशी अपरिचित आहे हे ध्यानी ठेवून घारे यांनी युरोपातील रेनेसान्सच्या काळापासून विसाव्या शतकापर्यंत पाश्चात्य देशांत झालेली शिल्पकलेची निर्मिती-त्यातील अभिजात सौंदर्य- कलाकारांच्या प्रतिभेच्या जाणिवा यांसह काही निवडक कलाकारांची ओळख करून दिली आहे व त्याबरोबर त्यांच्या जगप्रसिद्ध कलाकृतींद्वारे शिल्पकला कशी बघावी, तिचा आस्वाद कसा घ्यावा हे समर्पकपणे सांगितले आहे.

सिंदखेड राजा


_sindkhed_raja_2.jpgसिंदखेड राजा हे गाव आणि तालुकाही बुलढाणा जिल्ह्यात आहे. ते गाव शिवाजी महाराजांची आई वीरमाता जिजाबाई भोसले यांचे जन्मगाव आहे. त्यामुळे सिंदखेड राजा या गावाला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. गाव मुंबई-नागपूर हायवेपासून जवळ आहे. गावात एसटी जालन्यातून येते.

गाव सोळा हजार लोकवस्तीचे आहे. गावात पाहण्यासारख्या पुरातन काही गोष्टी आहेत. त्या म्हणजे जिजाबार्इंचे वडील लखुजीराजे यांचा वाडा, रंगमहाल, सावकारवाडा, काळाकोट, लखुजी राजांची समाधी, पुतळा, बारव-सजना बारव-गंगासागर-बाळसमुद्र या नावाच्या विहिरी आणि चांदणी तलाव व मोती तलाव. बारव म्हणजे चौकोनी विहिरी असतात. त्याला चारही बाजूने पायर्‍या असतात. त्या विहिरी पाण्याने पूर्ण भरलेल्या असतात. मात्र हल्ली त्या विहिरीही उन्हाळ्यात आटतात.

गावाच्या एका बाजूला डोंगर आहे. तेथे मात्र हल्ली पाऊस सरासरी पडतो. पंधरा किलोमीटर अंतरावर पूर्णा नदी आहे. नदीवर संत चोखामेळा धरण आहे. त्यातून गावाला आणि परिसराला पाणीपुरवठा होतो.

गावात सोमवारी आठवडा बाजार असतो. गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे. साठ टक्के लोक शेती करतात. दहा टक्के लोक राजकारणात आहेत. तसेच, काही शिक्षक आहेत. ते आजूबाजूच्या गावांतील शाळांतून शिकवण्यास जातात. गावात माध्यमिक शाळेपर्यंत सोय आहे. तेथील चारशे विद्यार्थी रोज देऊळगाव राजा या, तेरा किलोमीटर अंतरावर असलेल्या दुसर्‍या तालुक्याला पुढील शिक्षणासाठी जातात.

इगतपुरीतील दारणा धरण

प्रतिनिधी 23/06/2017

_Darna_Dam_1.jpgमहाराष्ट्रात 1892 साली भीषण दुष्काळ पसरला होता. त्या दुष्काळात नगर जिल्ह्याची मोठी हानी झाली. त्यानंतर ब्रिटिश शासनकर्त्यानी महाराष्ट्राच्या नद्यांमधील उपलब्ध पाणीसाठा व त्यासाठीचे स्रोत यासंबंधी माहिती संकलित केली. त्या ओघात गोदावरी खोर्‍याचा अभ्यास होऊन दारणा नदीवर धरण बांधण्याचे ठरले.

नाशिक जिल्ह्यातील दारणा नदीवर नांदगाव बुद्रुक या गावाजवळ 1907 साली दारणा धरणाचे बांधकाम सुरू केले. धरण 1912 मध्ये पूर्ण झाले, तेव्हा धरणासाठी सुमारे 2738596 रूपये खर्च झाला होता. एच. एफ. बिलसाहेब हे सुपरिटेंडिंग इंजिनीयर त्या ‘स्पेशल ड्युटी’ हुद्यावर होते. त्यांनी दुष्काळ निवारणार्थ केलेल्या पाटबंधार्‍यांच्या कामांपैकी ते सर्वप्रथम केलेले काम. त्या पाणी साठ्याला बिल यांच्या नावावरून लेकबील असे नाव देण्यात आले.