रूपवेध प्रतिष्‍ठान


तन्‍वीर हा डॉ. श्रीराम व दीपा लागू यांचा मुलगा. एका अपघातात काही वर्षांपूर्वी त्‍याचं निधन झालं. तन्‍वीरच्‍या जाण्‍याचं दुःख बाजूला ठेऊन त्‍याचा वाढदिवस साजरा करावा, अशी कल्‍पना पुढे आली आणि ‘तन्‍वीर सन्‍मान सोहळ्या’ला सुरूवात झाली. दरवर्षी 9 डिसेंबरला, तन्‍वीरच्‍या वाढदिवशी डॉ. श्रीराम व दीपा लागू यांनी स्‍थापन केलेल्‍या ‘रूपवेध प्रतिष्‍ठान’तर्फे हा सोहळा पुण्‍यात साजरा केला जातो.

भारतीय रंगभूमीसाठी महत्त्वाची कामगिरी केलेल्‍या ज्येष्ठ रंगकर्मींना हा पुरस्कार दिला जातो. विस्‍मृतीत गेलेले दिग्‍गज पुन्‍हा लोकांसमोर यावेत, त्‍यांचे विचार रसिकांपर्यंत, आजच्‍या तरूणांपर्यंत पोचावेत, त्‍यांनी रंगभूमीसाठी खाल्‍लेल्‍या खस्‍ता, त्‍यांचे रंगभूमीबद्दलचे प्रेम यांचा येथोचित गौरवव्‍हावा, हा पुरस्‍कारामागचा हेतू. गेल्‍या काही वर्षांत रंगभूमीवर आपल्‍या कामाने ठसा उमटवणा-या तरूण रंगकर्मींना ‘नाट्यधर्मी’ पुरस्‍काराने गौरवले जाते. रंगकर्मींना त्‍यांच्‍या पुढील कारकिर्दीसाठी प्रोत्‍साहन मिळावे, देशभर फिरून काही नवीन शिकता यावे, यासाठी शिष्‍यवृत्‍ती देण्‍यात येते. एक लाख रूपये, मानचिन्‍ह हे तन्‍वीर सन्‍मानाचे स्‍वरूप आहे. नाट्यधर्मी पुरस्‍कार विजेत्‍यांचा पन्‍नास हजार रूपये व मानचिन्‍ह देऊन गौरव केला जातो.

नवदृष्टीचे आदिवासी पाड्यांवरील पोषण


‘नवदृष्टी’ ही ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासींच्या आहार, आरोग्य व आर्थिक समस्यांवर प्रत्यक्ष पाड्यावर जाऊन काम करणारी सामाजिक संस्था आहे. संस्था १९९५ पासून या जिल्ह्यातील जव्हार, मोखाडा व विक्रमगड भागातील एकशेदहा दुर्गम ठिकाणी कार्यरत आहे.

शहाजी गडहिरे - सामाजिक न्यायासाठी अस्तित्व


शहाजी गडहिरे आणि त्यांच्या पाच-सहा सहका-यांनी 2001 मध्ये ‘अस्तित्व’ संस्‍थेची स्थापना केली. आरोग्याशी निगडित समस्यांवर काम करण्यासाठी आरोग्याबरोबर सामाजिक न्याय प्रस्थापित करायचा असेल तर प्रथम स्त्री-पुरुष समानता, महिला सबलीकरण, घरगुती हिंसाचार रोखणे यांना प्राधान्य दिले पाहिजे ही गडहिरे यांची भूमिका. त्याच जाणिवेतून त्यांच्या या संस्थेची सध्याची वाटचाल सुरू आहे. 'अस्तित्व' संस्था सोलापूर जिल्ह्यात सेंद्रीय शेती, पर्यावरण संरक्षण आणि संवर्धन यांबाबतही जागरुकता निर्माण करण्याचे कामही करते.

'अस्तित्व' संस्था सुरू झाली तेव्हा आरोग्य हेच तिचे उद्दिष्ट होते. महिला, बालके यांच्या आरोग्यविषयक समस्या, त्यांच्यातील कुपोषण यावर संस्थेने काम सुरू केले. त्याला चांगले यश मिळाले. संस्था आता कुपोषणासह सरकारी आरोग्यसेवा सक्षम करण्यावर भर देत आहे. त्यासाठी जनसुनवाई घेण्यात येते. संस्थेचे प्रतिनिधी तालुक्यातील निवडक प्राथमिक आरोग्यकेंद्रे व उपकेंद्रे येथे उपस्थित राहून सरकारी कामकाजावर देखरेख ठेवतात. रुग्णांना सरकारी दवाखान्यांत जाण्यास प्रवृत्त करतात. त्यामुळे दवाखान्याच्या बाह्य रुग्ण विभागातील नोंदणी वाढली आहे; तसेच, दवाखान्यातील सेवकवर्गाची उपस्थिती, कामकाजाचा दर्जा, गुणवत्ता यांतही सुधारणा झाली आहे. डॉक्टरांनी बाहेरून औषधे आणण्यासाठी चिट्ठी देण्याचे प्रमाण कमी झाले असून औषधे शक्यतो दवाखान्यातून उपलब्ध करून दिली जात आहेत.

अडकित्ता - पानाच्‍या तबकाचा साज


अडकित्ता हे दुहेरी तरफेचा वापर असलेले, सुपारी कातरण्याचे वा फोडण्याचे हत्यार. खानदानी घराण्याचे गौरवचिन्ह म्हणून अडकित्त्याकडे प्राचीन काळापासून पाहिले जाते. तांबूल सेवन करणा-या साहित्यातील अडकित्ता हा महत्त्वाचा भाग असून सुपारी कातरण्यासाठी अडकित्त्याचा वापर होतो. ग्रामीण भागात बैठकीमध्ये पाहुण्यांसाठी पानपुडा ठेवला जातो. त्यामध्ये पान, बडिशेप, लवंगा, सुपारी, कात यांबरोबर सुपारी कातरण्यासाठी अडकित्तादेखील असतो.

लातूर तालुक्यातील मौजे तांदुळजा येथील कारागिरांचे अडकित्ते महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहेत. तेथील अडकित्ता भारताची राजधानी दिल्लीसह विदेशातही पोचला आहे.

प्रमोद माने - चिऊताईचा तारणहार


मोठ्या शहरांत पशू-पक्षी हे घरात किंवा प्राणिसंग्रहालात अथवा राष्ट्रीय उद्यानात पाहण्यास मिळतात. काऊ-चिऊच्या गोष्टीतील चिमणी-चिमणा वा त्यांचे घरटे दिसत नाही. कावळ्यांची शाळा कोठल्याही झाडावर भरताना दिसत नाही. कमी होणाऱ्या चिमण्यांना मुंबई शहरात घर मिळवून देण्यासाठी पुढे सरसावला आहे तो एक तरुण. त्याने चिमण्यांना हक्काचे घर मिळवून देण्यासाठी चिमण्यांच्या नावाची ‘स्पॅरोज शेल्टर’ ही संस्था स्थापन केली आहे. प्रमोद माने चिमण्या आणि चिमण्यांच्या आकाराचे इतर पक्षी यांना हक्काचे घर मिळवून देण्यासाठी एकहाती लढा देत आहे.

पवई तलावावरील ‘नौशाद अली सरोवर संवर्धिनी’

अज्ञात 13/09/2015

मुंबईच्या पवई तलावाचे जलसंरक्षण कार्य 'नौशाद अली सरोवर संवर्धिनी' करते. पवई तलाव आणि दिवंगत ‘ख्यातनाम संगीतकार नौशाद अली यांचे नाते अतूट होते. नौशाद अली हे ‘महाराष्ट्र स्टेट अॅग्लिंग असोसिएशन’चे अनेक वर्षे अध्यक्ष होते. त्यांना त्यांच्या कारकिर्दीतील उत्तम काम पवई तलावाच्या काठीच सुचले आहे असे ते काही वेळा बोलून दाखवत. पवई तलावाच्या संवर्धनाकरता ‘नौशाद अली सरोवर संवर्धिनी’ या संस्थेची स्थापना झाल्याने माझ्या वडिलांचे स्वप्न पूर्ण झाले असे त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र राजू नौशाद अली म्‍हणतात व वडिलांचे नाव सरोवर संवर्धिनीला दिल्याने आनंद व्यक्त करतात.

हरखचंद सावला यांची ‘जीवनज्योत!’


हरखचंद सावला यांचे व्यक्तिमत्त्व परळ येथील टाटा कॅन्सर हॉस्पिटलच्या परिसरात राहणाऱ्यांना नवीन नाही. पांढरा शुभ्र पायजमा-कुर्ता, प्रसन्न चेहरा ही त्यांची पहिली ओळख. ते कर्करोगग्रस्तांची व त्‍यांच्‍या नातेवाईकांची आस्थेने चौकशी करून त्यांना आधार देत असतात. ते कर्करोग्यांचे आधारवड बनले आहेत. त्यांचे माध्यम ‘जीवनज्योती’ हा ट्रस्ट! त्‍यांनी शेकडो रुग्णांना नवी आशा दिली आहे. त्यांनी रुग्णसेवेचा यज्ञ परळ भागात गेली तीस वर्षें अव्याहतपणे धगधगता ठेवला आहे.

स्मृती जपणारे सोलापूरचे उद्यान!


प्रसन्न वातावरण... चारही बाजूंनी हिरवळ... तीनशेवीसहून अधिक प्रजातींच्या वनस्पती... सत्तराहून अधिक प्रकारचे पक्षी... सचित्र माहिती देण्यासाठी निसर्ग परिचय केंद्र... पक्षी निरीक्षणासाठी लपणगृह आणि टॉवर... अभ्यासासाठी तारांगण आणि दिशादर्शक यंत्रही... हे सगळे एकाच ठिकाणी... असा परिसर सोलापुरात आहे. ते स्मृती उद्यान. कुटुंबीय आणि मित्र यांच्यासमवेत छानशी सहल करण्यासाठी जैवविविधतेने नटलेले स्मृती उद्यान! तेथे बाराशेहून अधिक वृक्षप्रेमींनी त्यांचे मित्र, नातेवाईक आणि कुटुंबीय यांची स्मृती जपण्यासाठी झाडे लावली आहेत.

कला साधना केंद्र आणि वाटेवरच्या काचा


अमोल चाफळकर हे सोलापूर येथील एक नामांकित आर्किटेक्ट. पण त्यांचे प्रेम इमारती बांधण्याइतके, किंबहुना काकणभर जास्तच चित्रांवर, शब्दांवर, सुरांवर आणि शिल्पांवर. त्यांच्या या प्रेमातूनच साकारले आहे 'कला साधना केंद्र'. साधना म्हटल्यावर ती खडतर असणार, पण काळाच्या ओघात बदलणा-यास कलाव्यवहाराच्या रेट्यात ती ‘साधेना’शी होऊ लागली. सर्व कलांवर निःसीम प्रेम करणा-या एका संवदेनशील कलाकाराचे हे प्रांजळ अनुभवकथन. या कथनातून काही नवीन सुहृद जोडले गेले तर वाटेवरच्या काही काचा नक्कीच कमी होतील...

सांगोला तालुका ग्रंथालय


'सांगोला तालुका ग्रंथालय संघा'चे लहान रोपटे ग्रंथमित्र गुलाबराव पाटील यांनी 19 ऑक्टोबर 2003 रोजी लावले. तालुका ग्रंथालय संघाची चळवळ गेले पूर्ण तप सरस ठरली आहे. तालुक्यात एक्याऐंशी ग्रंथालये सक्षमपणे कार्यरत आहेत. 'अ' वर्गाची दोन, 'ब' वर्गाची तेवीस, 'क' वर्गाची एकेचाळीस व 'ड' वर्गाची पंधरा ग्रंथालये अशी त्यांची वर्गवारी होते. त्यामध्ये 'नगरवाचन मंदिर, सांगोला' हे शतकोत्तर ग्रंथालय आहे. कोळे, जवळा, बलवंडी, नाझरा व किडेबिसरी येथील ग्रंथालये यांनी रौप्यमहोत्सव साजरे केले आहेत. त्या ग्रंथालयांमध्ये प्राथमिक शिक्षक, डॉक्टर, पत्रकार व इतर क्षेत्रांतील नामवंत मंडळी एकमताने कार्यरत आहेत. आलेगाव येथील स्वामी विद्यानंद सार्वजनिक वाचनालयाची स्थापना 1993 मध्ये झाली. तेव्हापासून तालुक्यातील ग्रंथालय चळवळीने गती घेतली. तोपर्यंत पूर्ण तालुक्यात सहा ग्रंथालये होते. परंतु त्या ग्रंथालयाची प्रेरणा घेऊन तालुक्यातील इतर गावांतही ग्रंथालये सुरू झाली. ग्रंथालयांच्या माध्यमातून गावातील लोकांना मोफत वृत्तपत्रे, नियतकालिके व ग्रंथ वाचण्यास मिळू लागले.