अडकित्ता - पानाच्‍या तबकाचा साज


अडकित्ता हे दुहेरी तरफेचा वापर असलेले, सुपारी कातरण्याचे वा फोडण्याचे हत्यार. खानदानी घराण्याचे गौरवचिन्ह म्हणून अडकित्त्याकडे प्राचीन काळापासून पाहिले जाते. तांबूल सेवन करणा-या साहित्यातील अडकित्ता हा महत्त्वाचा भाग असून सुपारी कातरण्यासाठी अडकित्त्याचा वापर होतो. ग्रामीण भागात बैठकीमध्ये पाहुण्यांसाठी पानपुडा ठेवला जातो. त्यामध्ये पान, बडिशेप, लवंगा, सुपारी, कात यांबरोबर सुपारी कातरण्यासाठी अडकित्तादेखील असतो.

लातूर तालुक्यातील मौजे तांदुळजा येथील कारागिरांचे अडकित्ते महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहेत. तेथील अडकित्ता भारताची राजधानी दिल्लीसह विदेशातही पोचला आहे.

अडकित्त्याचा वापर केवळ सुपारी कातरण्यापुरता मर्यादित नाही. त्याच्या रचना-गुणधर्माचा भाषेच्या प्रांतात वावर असल्याचे दिसून येते. वडिलधाऱ्यांचा अडकित्ता असावा असा वाक्प्रचार पूर्वी प्रचलित होता. त्याचा अर्थ, आपल्यापेक्षा मोठ्या व्यक्तीचा आदर राखणे असा होतो. खुद्द अडकित्ता या शब्दाचा अर्थ ताब्यात किंवा प्रतिबंधात ठेवणारी व्यक्ती असा सांगितला गेला आहे. त्याशिवाय अडचणीत किंवा पेचात सापडणे या अर्थाने अडकित्त्यात सापडणे, अडकित्त्यात धरणे, अडकित्त्यात घालणे असे वाक्प्रचारही वापरात आहेत.

लोखंडी पोलाद, कठीण धातू, हवाई पोलाद, निकामी कानस यांपासून निरनिराळ्या प्रकारचे अडकित्ते तयार केले जातात. त्यासाठी लोहाराचा भाता, ऐरण यांसह मुंडशी, कानस, सांडस, छन्नी, हातोडा, घण, ठसा इत्यादी साहित्यांचा वापर केला जातो.

प्रमोद माने - चिऊताईचा तारणहार


मोठ्या शहरांत पशू-पक्षी हे घरात किंवा प्राणिसंग्रहालात अथवा राष्ट्रीय उद्यानात पाहण्यास मिळतात. काऊ-चिऊच्या गोष्टीतील चिमणी-चिमणा वा त्यांचे घरटे दिसत नाही. कावळ्यांची शाळा कोठल्याही झाडावर भरताना दिसत नाही. कमी होणाऱ्या चिमण्यांना मुंबई शहरात घर मिळवून देण्यासाठी पुढे सरसावला आहे तो एक तरुण. त्याने चिमण्यांना हक्काचे घर मिळवून देण्यासाठी चिमण्यांच्या नावाची ‘स्पॅरोज शेल्टर’ ही संस्था स्थापन केली आहे. प्रमोद माने चिमण्या आणि चिमण्यांच्या आकाराचे इतर पक्षी यांना हक्काचे घर मिळवून देण्यासाठी एकहाती लढा देत आहे.

प्रमोद माने मुंबईच्या धारावी भागात राहतो. त्याने कॉलेजमध्ये असताना, 2005 मध्ये मित्रांबरोबर चिमण्यांसंदर्भात काम सुरू केले. त्याने त्या कामाला आकार यायला हवा म्हणून रीतसर नोंदणी करून 2007 मध्ये ‘स्पॅरोज शेल्टर’ ही संस्था सुरू केली. प्रमोद सांगतो, आमच्या बालपणी चिमण्या चिवचिवल्याशिवाय दिवस जात नसे. दिवसातून एकदा तरी चिमण्यांचे दर्शन होत असे. त्यामुळे मी कॉलेजमध्ये असताना कमी होणाऱ्या चिमण्यांचा विषय निघाला आणि मी त्यांच्या संरक्षणाच्या व संवर्धनाच्या कामात पुढाकार घेतला.

जो पक्षी माणसांची सतत साथसंगत करत आला, पूर्वी जो पक्षी सहजपणे कोठेही दिसत असायचा, तो अचानक गायब कसा काय झाला? त्याची संख्या वेगाने कमी कशी होऊ लागली? या प्रश्नां नी प्रमोदला भंडावून सोडले. चिमण्यांची संख्या पुन्हा वाढायला हवी, या ध्यासाने प्रमोद पछाडला. प्रमोदच्या कुटुंबानेही त्याला पाठिंबा दिला.

पवई तलावावरील ‘नौशाद अली सरोवर संवर्धिनी’

अज्ञात 13/09/2015

मुंबईच्या पवई तलावाचे जलसंरक्षण कार्य 'नौशाद अली सरोवर संवर्धिनी' करते. पवई तलाव आणि दिवंगत ‘ख्यातनाम संगीतकार नौशाद अली यांचे नाते अतूट होते. नौशाद अली हे ‘महाराष्ट्र स्टेट अॅग्लिंग असोसिएशन’चे अनेक वर्षे अध्यक्ष होते. त्यांना त्यांच्या कारकिर्दीतील उत्तम काम पवई तलावाच्या काठीच सुचले आहे असे ते काही वेळा बोलून दाखवत. पवई तलावाच्या संवर्धनाकरता ‘नौशाद अली सरोवर संवर्धिनी’ या संस्थेची स्थापना झाल्याने माझ्या वडिलांचे स्वप्न पूर्ण झाले असे त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र राजू नौशाद अली म्‍हणतात व वडिलांचे नाव सरोवर संवर्धिनीला दिल्याने आनंद व्यक्त करतात.

सरोवर संवर्धिनी ही संकल्पना अंमलात आणण्याचा प्रयत्न डॉ. एम.एस. कोडारकर यांनी काही ठिकाणी केला व तो यशस्वीही झाला. कोडारकर यांनी काही वर्षे इंग्लंडला लोच लोमंडं या फिल्टर स्टेशनवर संशोधनात्मक काम केल्यामुळे त्यांच्या गाठीशी तसा अनुभव होता, त्याचा फायदा पवई तलावाच्या संवर्धनाकरता घ्यावा याकरता ‘महाराष्ट्र स्टेट अॅग्लिंग असोसिएशन’ने घेतला. पवई तलावाचे संवर्धन करता यावे आणि पर्यावरणाविषयी विद्यार्थी व जनसामान्य यांच्यामध्ये जागरूकता निर्माण व्हावी म्हणून ‘महाराष्ट्र स्टेट अॅग्लिंग असोसिएशन’ने ‘इंडियन असोसिएशन ऑफ ऑक्वाटिक बायोलोजिस्ट’ या संस्थेच्या मदतीने ‘नौशाद अली सरोवर संवर्धिनी’ या संस्थेची स्थापना 2 फेब्रुवारी 2008 रोजी केली. पवई तलावातील जल आणि मत्स्य संवर्धन करणे, जलजागृती करून जलसाक्षरतेची मोहीम राबवणे, प्रशिक्षण शिबिरे योजणे, शैक्षणिकदृष्ट्या विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणे आणि स्थानिक पातळीवर विविध प्रकारे पर्यावरण तसेच प्रदूषण मुक्ततेचे कार्यक‘म राबवणे ही संस्थेची उद्दिष्टे आहेत.

हरखचंद सावला यांची ‘जीवनज्योत!’


हरखचंद सावला यांचे व्यक्तिमत्त्व परळ येथील टाटा कॅन्सर हॉस्पिटलच्या परिसरात राहणाऱ्यांना नवीन नाही. पांढरा शुभ्र पायजमा-कुर्ता, प्रसन्न चेहरा ही त्यांची पहिली ओळख. ते कर्करोगग्रस्तांची व त्‍यांच्‍या नातेवाईकांची आस्थेने चौकशी करून त्यांना आधार देत असतात. ते कर्करोग्यांचे आधारवड बनले आहेत. त्यांचे माध्यम ‘जीवनज्योती’ हा ट्रस्ट! त्‍यांनी शेकडो रुग्णांना नवी आशा दिली आहे. त्यांनी रुग्णसेवेचा यज्ञ परळ भागात गेली तीस वर्षें अव्याहतपणे धगधगता ठेवला आहे.

हरखचंद यांचा जन्म गुजरातमधील कच्छ येथे झाला. त्यांचे शिक्षण मुंबईत झाले. संस्कारक्षम वयात एका आजोबांनी त्यांना सांगितले, की आपण ज्या समाजात राहतो त्या समाजाचे आपल्यावर ऋण आहे आणि ते ऋण फेडण्यासाठी आपण काहीतरी केले पाहिजे! त्या एका वाक्याने त्यांचे आयुष्य बदलले. त्‍यांनी लोकांसाठी काहीतरी केले पाहिजे याची मनाशी खुणगाठ बांधली. ते अडचणीत असलेल्या व त्यांच्यापर्यंत पोचलेल्या प्रत्‍येकाला कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे मदत करू लागले. त्‍यांच्‍या लहानपणी त्यांचा मित्र शाळेची फी भरू शकत नव्हता, तेव्हा सावला काही महिने शाळेत पायी गेले आणि त्‍यांनी त्‍यांच्‍या बसप्रवासाला लागणारे पैसे वाचवून त्यातून त्‍यांच्‍या मित्राची फी भरली.

स्मृती जपणारे सोलापूरचे उद्यान!


प्रसन्न वातावरण... चारही बाजूंनी हिरवळ... तीनशेवीसहून अधिक प्रजातींच्या वनस्पती... सत्तराहून अधिक प्रकारचे पक्षी... सचित्र माहिती देण्यासाठी निसर्ग परिचय केंद्र... पक्षी निरीक्षणासाठी लपणगृह आणि टॉवर... अभ्यासासाठी तारांगण आणि दिशादर्शक यंत्रही... हे सगळे एकाच ठिकाणी... असा परिसर सोलापुरात आहे. ते स्मृती उद्यान. कुटुंबीय आणि मित्र यांच्यासमवेत छानशी सहल करण्यासाठी जैवविविधतेने नटलेले स्मृती उद्यान! तेथे बाराशेहून अधिक वृक्षप्रेमींनी त्यांचे मित्र, नातेवाईक आणि कुटुंबीय यांची स्मृती जपण्यासाठी झाडे लावली आहेत.

सोलापुरात अशा प्रकारचा वेगळा उपक्रम शासनाच्या मदतीने 1996 साली सुरू झाला. विजापूर रस्त्यावर असलेल्या संभाजी तलावाच्या शेजारी वन जमिनीवर स्मृती उद्यानाची स्थापना करण्यात आली. पर्यावरणप्रेमी बी. एस. कुलकर्णी, वासुदेव रायते, निनाद शहा, भरत छेडा यांच्या पाठपुराव्यातून स्मृती उद्यान फुलले. स्मृती उद्यानाच्या विकासासाठी ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली. शासनानेच तशा प्रकारचा वेगळा उपक्रम हाती घेतल्याने सर्व स्तरांतून सहकार्य मिळत गेले. वन जमिनीवर हिरवळ दिसू लागली. एक ना अनेक प्रकारची झाडी तेथे लावण्यात आली. लोक कोणाची कोणाची स्मृती जपण्यासाठी उत्स्फूर्तपणे वृक्षारोपण करू लागले. अनेकांनी त्यांची ओळख म्हणून स्मृती जपण्यासाठी लावण्यात येणाऱ्या झाडाजवळ त्यांच्या नावाचे फलकही लावले आहेत. सोलापूरकरांमध्ये देणगी शुल्क भरून त्या ठिकाणी झाड लावून कोणाची स्मृती जपू शकतो ही भावना रुजवण्याचे काम पर्यावरणप्रेमी आणि माध्यमे यांनी केले. सामाजिक वनीकरणाचे अधिकारी आणि कर्मचारी झाडांची देखभाल करतात. झाडे मोठी झाली असून, झाडांच्या रूपाने जपलेल्या स्मृती पाहण्यासाठी लोक आवर्जून येतात.

कला साधना केंद्र आणि वाटेवरच्या काचा


अमोल चाफळकर हे सोलापूर येथील एक नामांकित आर्किटेक्ट. पण त्यांचे प्रेम इमारती बांधण्याइतके, किंबहुना काकणभर जास्तच चित्रांवर, शब्दांवर, सुरांवर आणि शिल्पांवर. त्यांच्या या प्रेमातूनच साकारले आहे 'कला साधना केंद्र'. साधना म्हटल्यावर ती खडतर असणार, पण काळाच्या ओघात बदलणा-यास कलाव्यवहाराच्या रेट्यात ती ‘साधेना’शी होऊ लागली. सर्व कलांवर निःसीम प्रेम करणा-या एका संवदेनशील कलाकाराचे हे प्रांजळ अनुभवकथन. या कथनातून काही नवीन सुहृद जोडले गेले तर वाटेवरच्या काही काचा नक्कीच कमी होतील...

चित्र, शिल्प, नृत्य, साहित्य, संगीत, नाट्य, छायाचित्रण, चित्रपट, योग अशा सा-या कलांचा समावेश असलेल्या ‘जीवन-समृद्धी’ शिबिराची कल्पना पुढे आली तेव्हा मी आपणहून त्यात सामील झालो. दोन दिवसांचे पहिले शिबिर झाले ते नापासांच्या शाळेत. उद्देश होता मुलांना उमेद देणे, त्यांचा आत्मविश्वास वाढवणे, मनावरचे दडपण कमी करून त्यांना मोकळे करणे. अपेक्षेप्रमाणे मुले खुलली, एकमेकांना मदत करत त्यांनी प्रत्येक कलेचा आनंद घेतला. आपल्याला हे सारे आवडतेय, करायला जमतेय, पुन्हा करावेसे वाटतेय असे त्यांनी सांगितलं. मुलांबरोबर आम्ही सा-या शिक्षक मंडळींनीही ते शिबिर खूप एन्जॉय केले. आम्हाला बरेच काही मिळाले. त्यासाठी तुम्ही इतका वेळ कसा काढलात? मला कोणीतरी विचारले.

सांगोला तालुका ग्रंथालय


'सांगोला तालुका ग्रंथालय संघा'चे लहान रोपटे ग्रंथमित्र गुलाबराव पाटील यांनी 19 ऑक्टोबर 2003 रोजी लावले. तालुका ग्रंथालय संघाची चळवळ गेले पूर्ण तप सरस ठरली आहे. तालुक्यात एक्याऐंशी ग्रंथालये सक्षमपणे कार्यरत आहेत. 'अ' वर्गाची दोन, 'ब' वर्गाची तेवीस, 'क' वर्गाची एकेचाळीस व 'ड' वर्गाची पंधरा ग्रंथालये अशी त्यांची वर्गवारी होते. त्यामध्ये 'नगरवाचन मंदिर, सांगोला' हे शतकोत्तर ग्रंथालय आहे. कोळे, जवळा, बलवंडी, नाझरा व किडेबिसरी येथील ग्रंथालये यांनी रौप्यमहोत्सव साजरे केले आहेत. त्या ग्रंथालयांमध्ये प्राथमिक शिक्षक, डॉक्टर, पत्रकार व इतर क्षेत्रांतील नामवंत मंडळी एकमताने कार्यरत आहेत. आलेगाव येथील स्वामी विद्यानंद सार्वजनिक वाचनालयाची स्थापना 1993 मध्ये झाली. तेव्हापासून तालुक्यातील ग्रंथालय चळवळीने गती घेतली. तोपर्यंत पूर्ण तालुक्यात सहा ग्रंथालये होते. परंतु त्या ग्रंथालयाची प्रेरणा घेऊन तालुक्यातील इतर गावांतही ग्रंथालये सुरू झाली. ग्रंथालयांच्या माध्यमातून गावातील लोकांना मोफत वृत्तपत्रे, नियतकालिके व ग्रंथ वाचण्यास मिळू लागले.

आदिवासी पाड्यावरची ‘डिजिटल’ शाळा!


                                          

शिक्षक म्हणून शिक्षणाच्या वाटेवरून प्रवास करताना एक ‘समज’ हळुहळू आतल्या आत विकसित होत गेली. जिल्हा परिषदेच्या ग्रामीण भागातल्या चांगल्या शाळांतही शिष्यवृत्ती परीक्षेचा निकाल पाहून किंवा गणिती क्रिया आणि भाषिक कौशल्ये व तत्सम गोष्टी किती आत्मसात केल्या यावरून ‘गुणवत्ता’ मोजली जात होती! साक्षरता म्हणजे गुणवत्ता असा अर्थ घेतला जात होता! सरकारचा लेखन-वाचन हमी कार्यक्रमदेखील तसाच आग्रह धरत होता.

दुसरीकडे, माझ्यातल्या शिक्षकाबरोबर पालक म्हणूनही बरेच काही शिकत होतो. म्हणतात ना- ‘Child is father of father.’ त्याचा प्रत्यय क्षणोक्षणी येत गेला. माझा मुलगा पहिलीत गेल्यापासून माझ्याकडे इंटरनेटच्या जोडणीसह संगणक आहे. तो संगणक आणि इंटरनेट यांच्या मदतीने अनेक गोष्टी सहज आणि मुख्य म्हणजे आनंदाने शिकतो! ते देखील अनौपचारिक पद्धतीने. त्याचे ते सगळे पाहून एका टप्प्यावर माझे असे मत झाले, की आपण शाळांमध्ये जे काही शिकवत आहोत ती निव्वळ घोकंपट्टी आहे. त्यातल्या अनेक गोष्टी मुलांच्या मनावरचा ताण आणि मेंदूवरील भार वाढवतात. माहितीच्या थप्प्या रचून ठेवायला मुलांची डोकी म्हणजे गोदामे नव्हेत! डिजिटल युगात पाढे पाठांतराला काय अर्थ आहे? असेही वाटायचे.

एका बाजूला आमचे ‘बे एके बे’ असे पारंपरिक शिक्षण सुरू होते, त्याच वेळेला जाणकार बाहेर भाषणात, गप्पांत बोलताना ‘सध्याच्या संगणक युगात ज्यांना संगणकावर काम करता येणार नाही, ते लोक निरक्षर ठरतील..!’ अशी भीती दाखवत होते. ते त्यासाठी निरनिराळे दाखले देत होते. समाजाची ‘डिजिटल’ आणि ‘नॉन डिजिटल’ अशा दोन गटांत विभागणी होणार असल्याचे भाकित केले जात होते.

जवाहरलाल शेतकी विद्यालय मंगळवेढा


जवाहरलाल शेतकी विद्यालय हे गावकऱ्यांच्या वर्गणीतून बांधले गेले आहे. तेथे इयत्ता पाचवी ते दहावीपर्यंत वर्ग चालतात. शाळेत कर्मचारी छत्तीस आहेत, त्यांपैकी एकोणतीस शिक्षक. सहाशेपन्नास विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. शाळेत विविध उपक्रम राबवले जातात. 1. दैनंदिन पंचांग लेखन, 2. मोफत जादा तास, 3. वस्त्र बँक, 4. शैक्षणिक सहल, 5. वार्षिक हस्तलिखित, 6. शालेय पोषण आहार, 7. व्याख्यानमाला, 8. एस.एस.सी. दत्तक योजना, 9. श्रमदान, 10. परिसर स्वच्छता.

शिक्षक उत्साही असून सर्व कार्यक्रमांत विद्यार्थ्यांचा सहभाग मोठ्या संख्येने असतो. विज्ञानदिन, शिक्षकदिन, कालिदासदिन असे सात विविध दिनही साजरे होतात. पर्यावरण उपक्रम म्हणजे वृक्षारोपण व वृक्षसंवर्धन, प्राणवायूचा कोपरा (मोठ्या वृक्षांभोवती भरपूर तुळशीची रोपे लावणे), बीज बँक, वैज्ञानिक जाणीव प्रकल्प असे आगळे उपक्रम तेथे बघायला मिळाले. सैनिक कल्याण निधी जमवला जातो. पालक शिक्षण संघही आहे. शाळेत योग व प्राणायामाचे वर्गही घेतले जातात. खरोखरीच, विद्यार्थी तंदुरुस्त आणि उत्साही होतात. शाळेला मोठे मैदान लाभले आहे. विद्यार्थांकडून या मैदानाभोवती कडुनिंब, बाभूळ आदी मोठे वृक्ष व कोरफड, तुळशी आणि विविध फुलझाडे लावल्याने मैदान सुशोभित दिसते. झाडांना ठिबक सिंचनाची सोय लाभली आहे. त्यामुळे पाण्याचीही बचत होते. दुपारच्या जेवणाची चव आधी शिक्षक घेतात व मगच विद्यार्थ्यांना गरम डाळ-भात जेवायला मिळतो. शाळेचा रिझल्ट उत्तम आहे. क्रीडास्पर्धाही घेतल्या जातात. गावकऱ्यांसाठी पहाटे पाच वाजता योगाचा वर्ग घेण्यात येतो. त्याचा लाभ पन्नास प्रौढ स्त्रीपुरुष घेतात. ते वर्ग अन्य ठिकाणीही मागणीप्रमाणे घेण्यात येतात.

शाळेत ग्रंथालय, प्रयोगशाळा व व्यायामशाळा आहे.

- राजा/राणी पटवर्धन, प्रमोद शेंडे

डॉ. व्यंकटेश केळकर - धन्वंतरी कर्मयोगी


सांगोला तालुक्यामध्ये रुग्णसेवेचा श्रीगणेशा

डॉ. व्यंकटेश शिवराम तथा दादा केळकर यांचे देवळामध्ये चालणारी कीर्तने, प्रवचने ऐकण्याच्या आवडीतून व्यक्तिमत्व घडत गेले. ते डॉक्टर झाल्यानंतर त्यांनी नर्स मिडवाईफ असलेल्या सौ. चंपुतार्इंशी विवाह केला. नंतर, 1936 ते 1940 या काळात त्यांनी एदलाबाद (मुक्ताईनगर) व सोलापूर सिव्हिल हॉस्पिटल येथे वैद्यकीय अधिकारी म्हणून कार्यभार निभावला. स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या विचारांनी त्यांच्या मनात राष्ट्रप्रेमाचे स्फुल्लिंग प्रज्वलित झाले. दुसऱ्या महायुद्धास 1939 मध्ये सुरुवात झाली. ते 'सैन्यात भरती व्हा' हा सावरकरांचा आदेश मानून सैन्यात दाखल झाले. ते 'टायरिया' या युद्धनौकेवर वैद्यकीय अधिकारी म्हणून 1941 मध्ये रुजू झाले. त्यांनी ती सेवा 1945 पर्यंत केली. त्या काळात, त्यांनी जवळ जवळ अर्धे जग समुद्रप्रवासातून पाहिले. त्यांनी युद्धकालीन परिस्थिती, जगण्याची अनिश्चितता, मरणसदृश प्रसंगांना सामोरे जात अनेक रोगांवर, आजारांवर, जखमांवर अपुऱ्या वैद्यकीय साधनांनिशी उपचार करून मृत्यूच्या दारातील अनेक रुग्णांना जीवदान दिले. त्यांनी एकीकडे वाचन करून विविध देशांचा इतिहास, राजकीय तत्त्वज्ञान, इंग्लिश साहित्य इत्यादी अद्ययावत ज्ञान मिळवले. तसेच, कायद्याचा समग्र अभ्यास केला.