शहीद अशोक कामटे सामाजिक संघटना


सोलापूर जिल्ह्याचे भूतपूर्व पोलिस कमिशनर शहीद अशोक कामटे यांच्या कार्याची प्रेरणा व आठवण म्हणून 19 ऑक्टोबर 2009 रोजी सांगोला शहरात ‘शहीद अशोक कामटे बहुउद्देशीय सामाजिक संघटने’ची स्थापना झाली. उपेक्षित लोकांच्या अडीअडचणी सोडवणे आणि प्रशासन व सर्वसामान्य नागरिक यांच्यामधील दुवा प्रस्थापित करणे हे कार्य संघटनेने केले आहे. रेल्वेबाबत असणाऱ्या समस्या, तहसील कार्यालयाबाबत असणाऱ्या समस्या, नगरपालिकेबाबत असणाऱ्या समस्या यांसंबंधी वेळोवेळी आवाज उठवण्याचे कार्य संघटनेमार्फत होतेे.

सोमनाथची जलश्रीमंती!


सोमनाथ म्हणजे दुसरे ‘आनंदवन’च! परंतु ‘आनंदवना’पेक्षा तेथे काही खास आहे.  ते म्हणजे, वाहून जाणाऱ्या पाण्याचा वापर करण्यासाठी कल्पकतेने अमलात आणलेल्या उपाययोजना. विकास आमटे यांच्या प्रयोगशीलतेतून अस्तित्वात आलेले जलसंधारणाचे विविध प्रयोग आणि त्या माध्यमातून लाभलेली जलश्रीमंती हे ‘सोमनाथ’चे शक्तिस्थान. विकास आमटे हे ‘सोमनाथ प्रकल्पा’चे आधुनिक भगीरथ आहेत.

प्रकल्पाच्या एक हजार तीनशेएकाहत्तर एकर परिसरात पूर्वी शेती होती, पाणीदेखील उपलब्ध होते. चंद्रपूर जिल्ह्यातील ताडोबा अभयारण्यालगतचा तो परिसर. तो विपुल पावसासाठी प्रसिद्ध आहे. बाबा आमटे यांनी त्या परिसरातील एका नाल्यावर दहा मीटर उंचीचा बंधारा उभारला; पाणी साठवण्याची व्यवस्था केली. त्यामुळे ‘सोमनाथ’ म्हणजे ‘आनंदवन’ आणि अन्य बाबा आमटे प्रेरित प्रकल्प यांच्यासाठी धान्याचे कोठार ठरले. ‘सोमनाथ’ म्हणजे आमची तांदळाची खाण असे साधना आमटे म्हणत. कुष्ठमुक्तांनी त्यांच्या घामातून उभारलेले, आदर्श असे स्वयंपूर्ण गाव! तशी ख्याती ‘सोमनाथ’ने निर्माण केली.

राजा दिनकर केळकर वस्तूसंग्रहालय


एेतिहासिक वैभवाचे संचित

पुण्यातील बाजीराव रस्त्यावरील ‘राजा दिनकर केळकर वस्तुसंग्रहालय’ तेथील वैविध्यपूर्ण ऐतिहासिक वस्तूंमुळे पुण्याचेच नव्हे तर भारताचे भूषण ठरले आहे. त्या संग्रहालयातील विविध दालनांमधून भारतीय संस्कृतीचे वैभव पाहायला मिळते. दिनकर केळकर यांनी इतिहासाचा व संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा जतन व्हावा आणि पुढील पिढ्यांना त्याचा लाभ घेता यावा, इतिहासाची प्रत्यक्ष वस्तूंतून ओळख व्हावी या दृष्टिकोनातून जुन्या-पुराण्या वस्तूंचे जतन करण्यास सुरुवात केली. त्या प्रयत्नांतून ‘राजा दिनकर केळकर वस्तुसंग्रहालय’ आकारास आले. संग्रहालयात आजमितीला एकवीस हजार प्राचीन वस्तूंचा ठेवा जमा झाला आहे. दिनकर केळकर यांनी आयुष्यभर अथक परिश्रम घेऊन, चिकाटीने एकेक वस्तू जोडत संग्रहालयाचा डोलारा उभा केला आहे.

अक्षरमित्र - विवेकी विचारांची पेरणी


‘अक्षरमित्र’ ही अहमदनगरमध्ये सुरू झालेली आगळीवेगळी वाचन चळवळ आहे. वाचनाच्या माध्यमातून शिक्षण, मुल्ये आणि विवेकी विचार यांचा प्रसार करणे हे त्या चळवळीचे मुख्य सूत्र! लोकांना वाचनाची आवड असते, पण त्यांना नेमके काय वाचायचे ते ठाऊक नसते. काय वाचायचे ते ठाऊक असले तरी तो वाचनाचा जामानिमा कोठून मिळवायचा ते ठाऊक नसते. म्हणूनच ‘अक्षरमित्र’ ही चळवळ वाचक आणि पुस्तके यांच्यामधील दूवा होण्याचे काम करत आहे. चळवळीचा उद्देश केवळ वाचक मिळवणे किंवा वाचकांपर्यंत पोचणे; किंबहुना, पुस्तकांची ‘विक्री’ करणे एवढाच नाही, तर शालेय स्तरातील मुलांमध्ये उत्तम मूल्यबिंदू असणारी पुस्तके, नियतकालिके पोचवणे, त्यांच्या कोवळ्या वयातील मनांमध्ये विवेकाची ज्योत पेटवणे, त्यांना त्यांच्या वयानुरूप पडणाऱ्या अनेक प्रश्नांच्या उर्मीला रीतसर उत्तरे मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न करणे अशी उद्दिष्ट्ये बाळगून ‘अक्षरमित्र’ काम करत आहे.

ऐतिहासिक चोळा पॉवर हाऊस


ठाकुर्ली रेल्वे स्टेशन डोंबिवली आणि कल्याण रेल्वे स्टेशनच्या दरम्यान आहे. स्टेशनाच्या मागे, पश्चिमेला खाडीपर्यंतचा सारा परिसर म्हणजेच ‘चोळा पॉवर स्टेशन’ वा ‘कल्याण बिजली घर’ होय.

विजेवर चालणारी इंजिने १९२५ सालापासून सुरू झाली. त्या काळी रेल्वेला लागणारी वीज टाटा पॉवर लाइनकडून घेतली जात असे. तेव्हाच्या रेल्वे विभागाला जी.आय.पी. असे म्हटले जाई. जी.आय.पी. रेल्वेने ठाकुर्ली येथे ‘चोळा पॉवर हाऊस’ या नावाने १९२९ साली वीजनिर्मिती केंद्र सुरू केले. ते जी.आय.पी. रेल्वेचे स्वत:चे आणि भारतातील पहिले वीजनिर्मिती केंद्र होय. त्यास स्थानिक लोक ‘कल्याण बिजली घर’ या नावाने ओळखत असत. रेल्वे पॉवर हाऊस बांधण्यासाठी ठाकुर्ली येथे थांबू लागली. पुढे, तेथे रेल्वे स्टेशन उभारले गेले. पॉवर हाऊससाठी खाडीलगत शंभर एकर जमीन खरेदी केली गेली. पॉवर हाऊसमध्ये वीजनिर्मितीसाठी मोठमोठे बॉयलर वापरून पाण्याची वाफ तयार केली जात असे. ती वाफ वीज जनित्रांना पुरवली जाई आणि त्याद्वारे वीजनिर्मिती होई. पाण्याची वाफ तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे ते बॉयलर तेथे आजही पाहायला मिळतात.

पंपकीन हाऊस – निराधारांचे घर

अज्ञात 14/12/2015

‘पंपकीन हाऊस’ या संस्थेच्या आवारात आईवडील नसलेली, पालकांकडे सांभाळ करण्याची क्षमता नसलेली साठ ते पासष्ट अनाथ-निराधार मुले- रमली आहेत. ते ठिकाण अहमदनगरजवळील आरणगाव रस्त्यावरील विद्यानगरजवळ आहे. प्रेमाच्या व मायेच्या शिक्षणाने मुलांना आपलेसे केले आहे. मुले त्यांच्या स्वत:च्या पायांवर उभे राहण्याची क्षमता त्यांच्यात निर्माण होईपर्यंत तेथेच राहणार आहेत. अहमदनगर येथील पिल्ले परिवाराचा तो उपक्रम.

विज्ञानप्रसारासाठी कार्यरत - सी.बी. नाईक


चंद्रकांत ऊर्फ सी.बी. नाईक हे बाबा आमटे यांचे शिष्योत्तम. त्यांनी बाबांच्या सहवासात पस्‍तीस वर्षे काढली. त्यांचे वैशिष्ट्य असे, की त्यांनी त्यांच्या गावासाठी, जिल्ह्यासाठी विकासाचा मार्ग शोधला.

सीबी जन्माने, कर्तृत्वाने मुंबईकर. त्यांचा जन्म 19 जानेवारी 1937 रोजी एका साध्या कुटुंबात जुन्या बावनचाळीत झाला. त्यांचे दहाजणांचे कुटुंब दहा-बाय दहाच्या पत्र्याच्या घरात राहत होते. सीबी कॉटनग्रीनच्या फूटपाथवरील गॅसबत्तीखाली पोत्यावर बसून, अभ्यास करून बी.ए. झाले. त्यांना झोपण्यासाठीही फूटपाथ किंवा दुसऱ्याच्या पडवीचा आसरा कधी कधी घ्यावा लागे. त्यांनी मिळेल त्या छोट्यामोठ्या नोकऱ्या करत त्या प्रतिकूल परिस्थितीत एलएल.बी.पर्यंत शिक्षण घेतले. ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये नोकरीला 1962 मध्ये लागले. तेव्हापासून त्यांच्या उर्जितावस्थेला सुरुवात झाली. त्यांची पत्नी शिक्षिका. त्यांचा विवाह 1967 साली झाला. ते प्रथम डोंबिवलीत राहत. यथावकाश, सीबी पार्लेकर झाले. त्यांना दोन मुली. त्या दोन्ही उच्चशिक्षित आहेत. त्‍यापैकी शिल्पा लंडनमध्ये भूलशास्त्रतज्ज्ञ आहे, तर रूपा मुंबई विद्यापीठात जर्मन भाषा शिकवतात.

विज्ञानदृष्टी देणारी - वसुंधरा



‘वसुंधरा’ हे सिंधुदुर्ग जिल्हा विज्ञान केंद्र आहे. ते कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार या गावी साडेचार एकरांच्या परिसरात आहे. बाबा आमटे यांचे शिष्‍योत्तम सी.बी. नाईक यांनी त्‍या संस्‍थेची सुरूवात केली.  सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात विज्ञानदृष्टीचा प्रसार-प्रचार करून तेथील अंधश्रद्धेला डोळस पर्याय देणे हा त्‍या संस्‍थेचा उद्देश आहे.

सीबींचे मूळ गाव सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्‍या कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार. सीबी त्यांच्या वडिलांनी मुंबईशी जुळवून घेतल्यामुळे जरी मुंबईकर झाले, तरी त्यांचा रजा घेऊन गावी जाण्याचा कोकणी सिलसिला सुरू होता. बाबा आमटे यांच्‍या 'भारत जोडो' अभियानामध्‍ये त्‍यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यानंतर त्यांचा त्यांच्या गावात, जिल्ह्यात काम सुरू करावे असा विचार पक्का झाला. सीबी यांनी बाबा आमटेंच्‍या सल्‍ल्‍यानुसार 1994 मध्ये ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये उपव्यवस्थापक पदावर असताना ऐच्छिक सेवानिवृत्ती पत्करली. त्‍यानंतर त्यांनी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात शैक्षणिक व सामाजिक कार्य करण्यासाठी ‘वसुंधरा’ या सार्वजनिक विश्वस्त न्यासाची स्थापना केली. ‘वसुंधरा’ हे विज्ञान केंद्र निर्माण करण्याचा त्यांचा ध्यास होता. विज्ञानजाणीव व दृष्टी जागृत झाली, की लोकांमधील अनिष्ट प्रथांना नवीन पिढी विज्ञानातून उत्तर देईल व त्या कमी होतील हा आशावाद सीबींना ‘वसुंधरा’ सर्वोत्तम विज्ञान केंद्र स्थापण्यासाठी प्रेरित करत होता.

कर्णबधिरांसाठी - व्‍हॉईस आफ व्‍हॉईसलेस


सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील शेटफळ गावाच्या योगेश व जयप्रदा भांगे या दाम्पत्याने त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलायला तर शिकवलेच; पण इतर कर्णबधिर मुलांना व त्यांच्या पालकांना मदत करून नवी दिशा दाखवली! ‘कानानं बहिरा मुका परी नाही...’ ही जाहिरात नव्वदीच्या दशकात दूरदर्शनवर लागायची. कानाने बहिरे असलेले मुलही बोलू शकते, अशा अर्थाचे ते गाणे. कानाने एकू न येणाऱ्या मुलांना बोलता येतच नाही, असा समज अजून रूढ आहे. ‘स्पीच थेरपी’बद्दल बोलले बरेच जात असले तरी ती थेरपी सर्वसामान्यापर्यंत पोचलेली नाही. त्यामुळे पालक त्यांचे मुल बोलावे यासाठी कुठलेच प्रयत्न न करता केवळ उसासे सोडताना दिसतात.

योगेश भांगे कर्णबधिर मुलांसाठी ‘व्हाईस ऑफ व्हाईसलेस’ ही संस्था चालवतात. ऐकू न येणारी बहुसंख्य  मुले बोलू शकत नाहीत, कारण त्यांच्या कानावर शब्दच पडत नाहीत! त्यांचे स्वरयंत्र व्यवस्थित व कार्यक्षम असते. तशी मुले हातवारे, खाणा-खुणांच्या आधारे इतरांशी संवाद साधत असतात. तशी ‘साइन लँग्वेज’देखील आहे. परंतु ऐकू न येणारी मुले एक-दीड वर्षांची असताना त्यांचे व्यंग ओळखता आले व त्यावेळी त्यांना बोलण्याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले तर बहिरी मुलेही चांगली बोलू शकतात. हे सिद्ध करून दाखवले आहे योगेश भांगे यांनी.

वसंतराव आचरेकर सांस्‍कृतिक प्रतिष्‍ठान


कुमार गंधर्वांचे तबलजी वसंतराव आचरेकर यांच्‍या नावाने कणवकवलीत ‘वसंतराव आचरेकर सांस्‍कृतिक प्रतिष्‍ठान’ची स्‍थापना करण्‍यात आली. प्रतिष्‍ठानचे 2012 हे पस्‍तीसावे वर्ष आहे. प्रतिष्‍ठानकडून दरवर्षी फेब्रुवारी महिन्‍यात ‘बॅं. नाथ पै एकांकिका स्‍पर्धा’ आयोजित केल्‍या जातात. तसेच सोळा वर्षांपासून कणकवलीत प्रतिष्‍ठानकडून ‘प्रायोगिक नाट्य महोत्‍सव’ आयोजित केला जातो. पूर्वी ललित कला केंद्र - पुणे, फोर्ड फाउंडेशन, थिएटर अकादमी, अशा संस्‍थांकडून नाट्यमहोतसवाला मदत करण्‍यात येत असे. ही मदत बंद झाल्‍यावर 2012 पासून महोत्‍सव संस्‍थेकडून स्‍वबळावर भरवण्‍यात येतो. या महोत्सवाने कणकवलीकरांना नाटकाकडे बघण्‍याची दृष्टी दिली आहे. याशिवाय संगीत महोत्सव, शास्‍त्रीय-उपशास्‍त्रीय गाण्‍यांच्‍या स्‍पर्धा, बुजुर्गांच्‍या कार्यशाळा असे सातत्‍यशील उपक्रम संस्‍था निष्‍ठेने राबवत आहे. या सगळ्यातून गावात आणि जिल्‍ह्यातही आचरेकर प्रतिष्‍ठानचा प्रयत्‍न सौहार्दपूर्ण आणि सांस्‍कृतिक वातावरण निर्माण करण्‍याचा आहे.