अक्षरमित्र - विवेकी विचारांची पेरणी


‘अक्षरमित्र’ ही अहमदनगरमध्ये सुरू झालेली आगळीवेगळी वाचन चळवळ आहे. वाचनाच्या माध्यमातून शिक्षण, मुल्ये आणि विवेकी विचार यांचा प्रसार करणे हे त्या चळवळीचे मुख्य सूत्र! लोकांना वाचनाची आवड असते, पण त्यांना नेमके काय वाचायचे ते ठाऊक नसते. काय वाचायचे ते ठाऊक असले तरी तो वाचनाचा जामानिमा कोठून मिळवायचा ते ठाऊक नसते. म्हणूनच ‘अक्षरमित्र’ ही चळवळ वाचक आणि पुस्तके यांच्यामधील दूवा होण्याचे काम करत आहे. चळवळीचा उद्देश केवळ वाचक मिळवणे किंवा वाचकांपर्यंत पोचणे; किंबहुना, पुस्तकांची ‘विक्री’ करणे एवढाच नाही, तर शालेय स्तरातील मुलांमध्ये उत्तम मूल्यबिंदू असणारी पुस्तके, नियतकालिके पोचवणे, त्यांच्या कोवळ्या वयातील मनांमध्ये विवेकाची ज्योत पेटवणे, त्यांना त्यांच्या वयानुरूप पडणाऱ्या अनेक प्रश्नांच्या उर्मीला रीतसर उत्तरे मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न करणे अशी उद्दिष्ट्ये बाळगून ‘अक्षरमित्र’ काम करत आहे.

ऐतिहासिक चोळा पॉवर हाऊस


ठाकुर्ली रेल्वे स्टेशन डोंबिवली आणि कल्याण रेल्वे स्टेशनच्या दरम्यान आहे. स्टेशनाच्या मागे, पश्चिमेला खाडीपर्यंतचा सारा परिसर म्हणजेच ‘चोळा पॉवर स्टेशन’ वा ‘कल्याण बिजली घर’ होय.

विजेवर चालणारी इंजिने १९२५ सालापासून सुरू झाली. त्या काळी रेल्वेला लागणारी वीज टाटा पॉवर लाइनकडून घेतली जात असे. तेव्हाच्या रेल्वे विभागाला जी.आय.पी. असे म्हटले जाई. जी.आय.पी. रेल्वेने ठाकुर्ली येथे ‘चोळा पॉवर हाऊस’ या नावाने १९२९ साली वीजनिर्मिती केंद्र सुरू केले. ते जी.आय.पी. रेल्वेचे स्वत:चे आणि भारतातील पहिले वीजनिर्मिती केंद्र होय. त्यास स्थानिक लोक ‘कल्याण बिजली घर’ या नावाने ओळखत असत. रेल्वे पॉवर हाऊस बांधण्यासाठी ठाकुर्ली येथे थांबू लागली. पुढे, तेथे रेल्वे स्टेशन उभारले गेले. पॉवर हाऊससाठी खाडीलगत शंभर एकर जमीन खरेदी केली गेली. पॉवर हाऊसमध्ये वीजनिर्मितीसाठी मोठमोठे बॉयलर वापरून पाण्याची वाफ तयार केली जात असे. ती वाफ वीज जनित्रांना पुरवली जाई आणि त्याद्वारे वीजनिर्मिती होई. पाण्याची वाफ तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे ते बॉयलर तेथे आजही पाहायला मिळतात.

पुढे, चार टर्बाइन्सद्वारे १९२९ साली चाळीस मेगावॅट, दुस-या विस्तारात दोन टर्बाइन्स वाढवून चोवीस मेगावॅट तर तिस-या विस्तारात तीन टर्बाइन्स वाढवून छप्पन मेगावॅट आणि शेवटच्या चौथ्या विस्तारात एक टर्बाइन्स वाढवून अठ्ठावीस मेगावॅट याप्रमाणे एकूण एकशेछत्तीस मेगावॅटपर्यंत वीजनिर्मिती ‘चोळा पॉवर हाऊस’मध्ये केली जाऊ लागली. ते ‘पॉवर हाऊस’जर आज कार्यरत असते तर तेवढ्या क्षमतेच्या विजेची गरज डोंबिवली शहराला भागवू शकली असती.

त्याकाळी ‘चोळा पॉवर हाऊस’मध्ये वीजनिर्मितीसाठी रोज तीस वॅगन दगडी कोळशाची गरज भासे. तो सर्व दगडीकोळसा मध्यप्रदेश, बिहार येथून आणला जाई. कोळशाची उरलेली राख वीटभट्टीसाठी विकली जात असे. वीजनिर्मितीसाठी लागणारी तेथील टर्बाइन्स इंग्लंड, जर्मनी या देशांतून आयात केली गेली होती. तेव्हाच्या काळातील मोठमोठ्या आकारांतील तीन Ammeter, Voltmeter, Relays अजूनही तेथे आहेत व ती अद्यापही व्यवस्थित काम करत आहेत. आजकालच्या हॅण्डी डिजिटल मीटरच्या काळात सर्व वस्तू अशाच स्वरूपातील असतात.

पंपकीन हाऊस – निराधारांचे घर

अज्ञात 14/12/2015

‘पंपकीन हाऊस’ या संस्थेच्या आवारात आईवडील नसलेली, पालकांकडे सांभाळ करण्याची क्षमता नसलेली साठ ते पासष्ट अनाथ-निराधार मुले- रमली आहेत. ते ठिकाण अहमदनगरजवळील आरणगाव रस्त्यावरील विद्यानगरजवळ आहे. प्रेमाच्या व मायेच्या शिक्षणाने मुलांना आपलेसे केले आहे. मुले त्यांच्या स्वत:च्या पायांवर उभे राहण्याची क्षमता त्यांच्यात निर्माण होईपर्यंत तेथेच राहणार आहेत. अहमदनगर येथील पिल्ले परिवाराचा तो उपक्रम.

स्टेला पिल्‍ले व मॅन्यूअल पिल्ले हे दांपत्य त्या अनाथ मुलांचा सांभाळ करत आहे. पंपकीन हाऊस म्हणजे लाल भोपळ्याचे घर. भोपळा हे मुलांचे आकर्षण असते. त्यांनी भोपळ्याची गोष्ट ऐकलेली असते. लाल रंगसुद्धा मुलांना आवडत असतो. पिल्ले परिवार दोन दशकांपासून नगरमध्ये वास्तव्यास आहे. स्टेला पिल्ले या एका सरकारी शिक्षणसंस्थेत शिक्षिका असताना होत्या. त्या तेथे येणाऱ्या गरीब व अनाथ मुलांना मदत करत असत. त्यांनी दुसऱ्या एका शिक्षणसंस्थेतील अनाथ मुलांची स्थिती पाहून त्यांनी तशा मुलांचा सांभाळ करण्याचे ठरवले. पती मॅन्युअल पिल्ले यांनीही त्यांना साथ दिली. त्यांचा व्यवसाय शिवणकामाचा. पाच-सहा वर्षांपूर्वी तसे एक-दोन अनाहूत पाहुणे त्यांच्या घरी दाखल होऊन त्यांच्या कुटुंबाचे सदस्य झाले. मग त्यांनी २००३ मध्ये ‘पंपकीन हाऊस’ या संस्थेची स्थापना करून त्याद्वारे दीड ते बारा वर्षें वयोगटांतील तब्बल चौसष्ट अनाथ मुलामुलींना आश्रय दिला आहे. या कामात त्यांना त्यांची मुलगी फियोना व जावई कार्व्हालो व्हियाणी यांची साथ आहे.

मुले मुंबई, मालेगाव, नाशिक, पुणे तसेच नगर येथून आलेली आहेत. ती अनाथ आहेत. काहींचे पालक आहेत, पण ते आर्थिकदृष्ट्या समर्थ नाहीत. मुलांमध्ये जे नैसर्गिक गुण आहेत त्यांना ‘पंपकीन हाऊस’ पाठबळ देते. त्यांना इंग्रजी, फ्रेंच, संगीत, नृत्य, कला आदी शिकवून तयार करते. त्यासोबतच त्यांना व्यावसायिक कोर्सला पाठवते.

विज्ञानप्रसारासाठी कार्यरत - सी.बी. नाईक


चंद्रकांत ऊर्फ सी.बी. नाईक हे बाबा आमटे यांचे शिष्योत्तम. त्यांनी बाबांच्या सहवासात पस्‍तीस वर्षे काढली. त्यांचे वैशिष्ट्य असे, की त्यांनी त्यांच्या गावासाठी, जिल्ह्यासाठी विकासाचा मार्ग शोधला.

सीबी जन्माने, कर्तृत्वाने मुंबईकर. त्यांचा जन्म 19 जानेवारी 1937 रोजी एका साध्या कुटुंबात जुन्या बावनचाळीत झाला. त्यांचे दहाजणांचे कुटुंब दहा-बाय दहाच्या पत्र्याच्या घरात राहत होते. सीबी कॉटनग्रीनच्या फूटपाथवरील गॅसबत्तीखाली पोत्यावर बसून, अभ्यास करून बी.ए. झाले. त्यांना झोपण्यासाठीही फूटपाथ किंवा दुसऱ्याच्या पडवीचा आसरा कधी कधी घ्यावा लागे. त्यांनी मिळेल त्या छोट्यामोठ्या नोकऱ्या करत त्या प्रतिकूल परिस्थितीत एलएल.बी.पर्यंत शिक्षण घेतले. ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये नोकरीला 1962 मध्ये लागले. तेव्हापासून त्यांच्या उर्जितावस्थेला सुरुवात झाली. त्यांची पत्नी शिक्षिका. त्यांचा विवाह 1967 साली झाला. ते प्रथम डोंबिवलीत राहत. यथावकाश, सीबी पार्लेकर झाले. त्यांना दोन मुली. त्या दोन्ही उच्चशिक्षित आहेत. त्‍यापैकी शिल्पा लंडनमध्ये भूलशास्त्रतज्ज्ञ आहे, तर रूपा मुंबई विद्यापीठात जर्मन भाषा शिकवतात.

सीबी हाडाचे कार्यकर्ते. ते बाबा आमटे यांचे कार्य, त्यांचे विचार - ते प्रकट करण्याची पद्धत यामुळे भारावून गेले. सीबींचे आयुष्य एक आमटेपर्व आहे. सीबी त्या काळात मुंबईतून सुट्टी मिळाली रे मिळाली की वरोऱ्याला धाव घेत. उलट, सीबी हे बाबांच्या मुंबई मुक्कामाच्या व्यवस्थेचा घटक बनून गेले. सीबींनी बाबा आमटे यांच्या ‘भारत जोडो’ अभियानात 1985 साली कन्याकुमारी ते काश्मीर आणि 1989 साली अरुणाचल प्रदेश ते ओटावा या यात्रांमध्ये सूत्रधार म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या अभियानात गोवा राज्य राहिले होते. तेथील ‘भारत जोडो’ यात्रा एकट्या सीबींच्या नेतृत्वाखाली 1991 मध्ये झाली. बाबा आमटे तेथे शेवटच्या दिवशी उपस्थित राहिले.

विज्ञानदृष्टी देणारी - वसुंधरा


‘वसुंधरा’ हे सिंधुदुर्ग जिल्हा विज्ञान केंद्र आहे. ते कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार या गावी साडेचार एकरांच्या परिसरात आहे. बाबा आमटे यांचे शिष्‍योत्तम सी.बी. नाईक यांनी त्‍या संस्‍थेची सुरूवात केली.  सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात विज्ञानदृष्टीचा प्रसार-प्रचार करून तेथील अंधश्रद्धेला डोळस पर्याय देणे हा त्‍या संस्‍थेचा उद्देश आहे.

सीबींचे मूळ गाव सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्‍या कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार. सीबी त्यांच्या वडिलांनी मुंबईशी जुळवून घेतल्यामुळे जरी मुंबईकर झाले, तरी त्यांचा रजा घेऊन गावी जाण्याचा कोकणी सिलसिला सुरू होता. बाबा आमटे यांच्‍या 'भारत जोडो' अभियानामध्‍ये त्‍यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यानंतर त्यांचा त्यांच्या गावात, जिल्ह्यात काम सुरू करावे असा विचार पक्का झाला. सीबी यांनी बाबा आमटेंच्‍या सल्‍ल्‍यानुसार 1994 मध्ये ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये उपव्यवस्थापक पदावर असताना ऐच्छिक सेवानिवृत्ती पत्करली. त्‍यानंतर त्यांनी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात शैक्षणिक व सामाजिक कार्य करण्यासाठी ‘वसुंधरा’ या सार्वजनिक विश्वस्त न्यासाची स्थापना केली. ‘वसुंधरा’ हे विज्ञान केंद्र निर्माण करण्याचा त्यांचा ध्यास होता. विज्ञानजाणीव व दृष्टी जागृत झाली, की लोकांमधील अनिष्ट प्रथांना नवीन पिढी विज्ञानातून उत्तर देईल व त्या कमी होतील हा आशावाद सीबींना ‘वसुंधरा’ सर्वोत्तम विज्ञान केंद्र स्थापण्यासाठी प्रेरित करत होता.

कर्णबधिरांसाठी - व्‍हॉईस आफ व्‍हॉईसलेस


सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील शेटफळ गावाच्या योगेश व जयप्रदा भांगे या दाम्पत्याने त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलायला तर शिकवलेच; पण इतर कर्णबधिर मुलांना व त्यांच्या पालकांना मदत करून नवी दिशा दाखवली! ‘कानानं बहिरा मुका परी नाही...’ ही जाहिरात नव्वदीच्या दशकात दूरदर्शनवर लागायची. कानाने बहिरे असलेले मुलही बोलू शकते, अशा अर्थाचे ते गाणे. कानाने एकू न येणाऱ्या मुलांना बोलता येतच नाही, असा समज अजून रूढ आहे. ‘स्पीच थेरपी’बद्दल बोलले बरेच जात असले तरी ती थेरपी सर्वसामान्यापर्यंत पोचलेली नाही. त्यामुळे पालक त्यांचे मुल बोलावे यासाठी कुठलेच प्रयत्न न करता केवळ उसासे सोडताना दिसतात.

योगेश भांगे कर्णबधिर मुलांसाठी ‘व्हाईस ऑफ व्हाईसलेस’ ही संस्था चालवतात. ऐकू न येणारी बहुसंख्य  मुले बोलू शकत नाहीत, कारण त्यांच्या कानावर शब्दच पडत नाहीत! त्यांचे स्वरयंत्र व्यवस्थित व कार्यक्षम असते. तशी मुले हातवारे, खाणा-खुणांच्या आधारे इतरांशी संवाद साधत असतात. तशी ‘साइन लँग्वेज’देखील आहे. परंतु ऐकू न येणारी मुले एक-दीड वर्षांची असताना त्यांचे व्यंग ओळखता आले व त्यावेळी त्यांना बोलण्याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले तर बहिरी मुलेही चांगली बोलू शकतात. हे सिद्ध करून दाखवले आहे योगेश भांगे यांनी.

कर्णबधिर मुलाला बोलता यावे, याकरता करण्यात येणाऱ्या ‘काँक्लिअर इम्प्लांट’सारख्या उपाययोजना खर्चिक असतात. गरजू लोकांना बऱ्याच वेळा पैशाअभावी त्यांचा लाभ घेता येत नाही. साहजिकच; ती मुले ‘मुकी’ म्हणून हिणवली जातात. मात्र योगेश भांगे यांनी त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलते तर केलेच पण त्या निमित्ताने त्या संबंधात अभ्यास करून, कार्य करून जिल्ह्यामधील पंचावन्न कर्णबधिर मुलांना शोधून काढले. भांगे त्या मुलांना स्पीच थेरपीद्वारे बोलण्याचे धडे देत आहेत.

वसंतराव आचरेकर सांस्‍कृतिक प्रतिष्‍ठान


कुमार गंधर्वांचे तबलजी वसंतराव आचरेकर यांच्‍या नावाने कणवकवलीत ‘वसंतराव आचरेकर सांस्‍कृतिक प्रतिष्‍ठान’ची स्‍थापना करण्‍यात आली. प्रतिष्‍ठानचे 2012 हे पस्‍तीसावे वर्ष आहे. प्रतिष्‍ठानकडून दरवर्षी फेब्रुवारी महिन्‍यात ‘बॅं. नाथ पै एकांकिका स्‍पर्धा’ आयोजित केल्‍या जातात. तसेच सोळा वर्षांपासून कणकवलीत प्रतिष्‍ठानकडून ‘प्रायोगिक नाट्य महोत्‍सव’ आयोजित केला जातो. पूर्वी ललित कला केंद्र - पुणे, फोर्ड फाउंडेशन, थिएटर अकादमी, अशा संस्‍थांकडून नाट्यमहोतसवाला मदत करण्‍यात येत असे. ही मदत बंद झाल्‍यावर 2012 पासून महोत्‍सव संस्‍थेकडून स्‍वबळावर भरवण्‍यात येतो. या महोत्सवाने कणकवलीकरांना नाटकाकडे बघण्‍याची दृष्टी दिली आहे. याशिवाय संगीत महोत्सव, शास्‍त्रीय-उपशास्‍त्रीय गाण्‍यांच्‍या स्‍पर्धा, बुजुर्गांच्‍या कार्यशाळा असे सातत्‍यशील उपक्रम संस्‍था निष्‍ठेने राबवत आहे. या सगळ्यातून गावात आणि जिल्‍ह्यातही आचरेकर प्रतिष्‍ठानचा प्रयत्‍न सौहार्दपूर्ण आणि सांस्‍कृतिक वातावरण निर्माण करण्‍याचा आहे.

रूपवेध प्रतिष्‍ठान


तन्‍वीर हा डॉ. श्रीराम व दीपा लागू यांचा मुलगा. एका अपघातात काही वर्षांपूर्वी त्‍याचं निधन झालं. तन्‍वीरच्‍या जाण्‍याचं दुःख बाजूला ठेऊन त्‍याचा वाढदिवस साजरा करावा, अशी कल्‍पना पुढे आली आणि ‘तन्‍वीर सन्‍मान सोहळ्या’ला सुरूवात झाली. दरवर्षी 9 डिसेंबरला, तन्‍वीरच्‍या वाढदिवशी डॉ. श्रीराम व दीपा लागू यांनी स्‍थापन केलेल्‍या ‘रूपवेध प्रतिष्‍ठान’तर्फे हा सोहळा पुण्‍यात साजरा केला जातो.

भारतीय रंगभूमीसाठी महत्त्वाची कामगिरी केलेल्‍या ज्येष्ठ रंगकर्मींना हा पुरस्कार दिला जातो. विस्‍मृतीत गेलेले दिग्‍गज पुन्‍हा लोकांसमोर यावेत, त्‍यांचे विचार रसिकांपर्यंत, आजच्‍या तरूणांपर्यंत पोचावेत, त्‍यांनी रंगभूमीसाठी खाल्‍लेल्‍या खस्‍ता, त्‍यांचे रंगभूमीबद्दलचे प्रेम यांचा येथोचित गौरवव्‍हावा, हा पुरस्‍कारामागचा हेतू. गेल्‍या काही वर्षांत रंगभूमीवर आपल्‍या कामाने ठसा उमटवणा-या तरूण रंगकर्मींना ‘नाट्यधर्मी’ पुरस्‍काराने गौरवले जाते. रंगकर्मींना त्‍यांच्‍या पुढील कारकिर्दीसाठी प्रोत्‍साहन मिळावे, देशभर फिरून काही नवीन शिकता यावे, यासाठी शिष्‍यवृत्‍ती देण्‍यात येते. एक लाख रूपये, मानचिन्‍ह हे तन्‍वीर सन्‍मानाचे स्‍वरूप आहे. नाट्यधर्मी पुरस्‍कार विजेत्‍यांचा पन्‍नास हजार रूपये व मानचिन्‍ह देऊन गौरव केला जातो.

नवदृष्टीचे आदिवासी पाड्यांवरील पोषण


‘नवदृष्टी’ ही ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासींच्या आहार, आरोग्य व आर्थिक समस्यांवर प्रत्यक्ष पाड्यावर जाऊन काम करणारी सामाजिक संस्था आहे. संस्था १९९५ पासून या जिल्ह्यातील जव्हार, मोखाडा व विक्रमगड भागातील एकशेदहा दुर्गम ठिकाणी कार्यरत आहे.

ठाणे जिल्ह्यातील अती दुर्गम आदिवासी पाड्यांमध्ये (वावर, वांगणी, रुइघर, बांगदरी) १९९४ च्या सुरुवातीला दोन आठवड्यांच्या कालावधीत शेकडो बालकांचे कुपोषणामुळे मृत्यू झाले आणि जव्हार आणि मोखाडा हे दोन तालुके जगाच्या नकाशावर आले. आफ्रिकेतील इथोपिया, युगांडातील कुपोषित मुलांशी तुलना होण्याइतकी त्यांची अवस्था दयनीय झाली होती. त्या अती दूर्गम पाड्यांमध्ये जेव्हा मृत्यूचा संहार चालू होता तेव्हा मुंबईमधील ‘निर्मला निकेतन’ या सामाजिक संस्थेच्या महाविद्यालयातील दहा विद्यार्थ्यांनी तेथे दोन महिने मुक्काम केला. त्यांनी आदिवासींना मदत करून त्‍यांना त्या प्रतिकूल परिस्थितीत पुनश्च जगण्याचे बळ दिले. मुंबईपासून एकशेचाळीस किलोमीटर अंतरावरील त्या गरीब, असहाय्य आदिवासी पाड्यांमध्ये रोगांचे थैमान चालू होते. लोकांना खाण्यास अन्न आणि घालण्यास कपडे नव्हते, अशा परिस्थितीत त्यांच्यासाठी काहीतरी करायला हवे या उद्देशातून ते दहा पदव्युत्तर विद्यार्थी पुढे आले होते. त्यांनी गरिबीमुळे गांजलेल्या, पिडलेल्या आदिवासींना नवीन दृष्टी, उमेद, उभारी मिळावी म्हणून १९९५ मध्ये संस्थेची स्थापना केली आणि ‘नवदृष्टी’चा जन्म झाला!

शहाजी गडहिरे - सामाजिक न्यायासाठी अस्तित्व


शहाजी गडहिरे आणि त्यांच्या पाच-सहा सहका-यांनी 2001 मध्ये ‘अस्तित्व’ संस्‍थेची स्थापना केली. आरोग्याशी निगडित समस्यांवर काम करण्यासाठी आरोग्याबरोबर सामाजिक न्याय प्रस्थापित करायचा असेल तर प्रथम स्त्री-पुरुष समानता, महिला सबलीकरण, घरगुती हिंसाचार रोखणे यांना प्राधान्य दिले पाहिजे ही गडहिरे यांची भूमिका. त्याच जाणिवेतून त्यांच्या या संस्थेची सध्याची वाटचाल सुरू आहे. 'अस्तित्व' संस्था सोलापूर जिल्ह्यात सेंद्रीय शेती, पर्यावरण संरक्षण आणि संवर्धन यांबाबतही जागरुकता निर्माण करण्याचे कामही करते.

'अस्तित्व' संस्था सुरू झाली तेव्हा आरोग्य हेच तिचे उद्दिष्ट होते. महिला, बालके यांच्या आरोग्यविषयक समस्या, त्यांच्यातील कुपोषण यावर संस्थेने काम सुरू केले. त्याला चांगले यश मिळाले. संस्था आता कुपोषणासह सरकारी आरोग्यसेवा सक्षम करण्यावर भर देत आहे. त्यासाठी जनसुनवाई घेण्यात येते. संस्थेचे प्रतिनिधी तालुक्यातील निवडक प्राथमिक आरोग्यकेंद्रे व उपकेंद्रे येथे उपस्थित राहून सरकारी कामकाजावर देखरेख ठेवतात. रुग्णांना सरकारी दवाखान्यांत जाण्यास प्रवृत्त करतात. त्यामुळे दवाखान्याच्या बाह्य रुग्ण विभागातील नोंदणी वाढली आहे; तसेच, दवाखान्यातील सेवकवर्गाची उपस्थिती, कामकाजाचा दर्जा, गुणवत्ता यांतही सुधारणा झाली आहे. डॉक्टरांनी बाहेरून औषधे आणण्यासाठी चिट्ठी देण्याचे प्रमाण कमी झाले असून औषधे शक्यतो दवाखान्यातून उपलब्ध करून दिली जात आहेत.