निवृत्ती शिंदे - खडकमाळेगावचे बेअरफूट डॉक्टर


निवृत्ती महाराज शिंदे ह्या समाजाला वाहून घेतलेल्या एका अवलिया व्यक्तीची भेट नाशिक जिल्ह्यातील निफाड तालुक्यात खडकमाळेगाव गावात झाली. ते स्वार्थापासून निवृत्त झालेले व परमार्थासाठी जीवन जगणारे, नावातच निवृत्ती असलेले शिंदे. निवृत्ती शिंदे एक सर्वसामान्य शेतकरी आहेत. वडिलोपार्जित जमीन त्यांच्या वाट्याला थोडी आली. ते ती कसतात. साहजिकच, कुटुंब कष्टाळू, मेहनती आहे. परंतु नेकीने जीवन जगते.

निवृत्ती तीन-चार वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. आईने त्यांचे संगोपन, पालनपोषण केले. आईने मोलमजुरी करून त्यांना वाढवले. निवृत्ती यांना समज आल्यावर त्यांना एक जाणवले, की त्यांना जे भोगावे लागले तशी वेळ कोणावर येऊ नये! त्यामुळे लोकांना मदत करावी. दुसऱ्याची अडचण समजून घ्यावी व ती सोडवण्यासाठी सहाय्य करावे. निवृत्ती आईची शिकवण फार मोलाची ठरली असे म्हणतात.

निवृत्ती बावन्न वर्षांचे आहेत. त्यांचे शिक्षण दहावीपर्यंत झाले आहे. खडकमाळेगाव गावात कृषीविषयक बरेच प्रयोग झाले. शेतीत अनेक सुधारणा झाल्या. ग्रामविकासाची कामे  झाली. शैक्षणिक प्रगतीसाठीही प्रयत्न झाले, पण आरोग्यविषयक समस्या मात्र सोडवल्या जात नव्हत्या. कोणी आजारी पडले व रूग्णास दवाखान्यात नेण्याची गरज असली तर त्यांच्या गावात रुग्णवाहिका नव्हती. ती अडचण सोडवण्यास नाशिकचे ‘यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ' यांचे सहाय्य लाभले.

अविनाश दुसाने - शब्द कमी कार्य मोठे!


चंद्राचे चांदणे शीतल व आल्हाददायक असते. त्याला तेज असते पण त्याने डोळे दीपून जात नाहीत. तसे विंचूरचे अविनाश दुसाने. अगदी शांत, साधे व मितभाषी. त्यांना ते विशेष, वेगळे, दखल घेण्याजोगे काही करतात ह्याची दखल आहे असेदेखील त्यांच्या चेहऱ्यावर जाणवत नाही. त्यांच्या वागण्या-बोलण्यात कसलाही अभिनिवेश नाही. असे ऋजू, निगर्वी व संयत व्यक्तिमत्त्व.

अविनाश दुसाने नाशिक जिल्ह्याच्या निफाड तालुक्यातील विंचूर गावाचे रहिवासी. त्यांचे शिक्षण बारावीपर्यंत झाले आहे. ते दहावीला उत्तर महाराष्ट्रात ‘मराठी’मध्ये पहिले आले होते. दहावीला ८६ टक्के मार्क होते. पण त्यांनी त्यांना व्यापाराची व समाजकार्याची आवड असल्याने शिक्षण सोडले आणि ते पिढीजात चालत आलेल्या सराफ व्यवसायात लक्ष देऊ लागले. ते एक मंगल कार्यालयही चालवतात. ते अद्ययावत सोयीसुविधांनी युक्त, स्वच्छ व वाजवी दरात उपलब्ध होते, ही त्याची प्रसिद्धी. अविनाश लोकांना रोजगार मिळावा म्हणून कार्यालय चालवतात असे लोक सांगतात.

दिलीप कोथमिरे - विंचूर गावचे प्रयोगशील शिक्षक


नाशिक जिल्ह्याच्या निफाड तालुक्यातील विंचूर गावचे जिल्हा परिषद शाळेचे प्राथमिक शिक्षक दिलीप कोथमिरे हे हरहुन्नरी व्यक्तिमत्त्व आहे. प्राथमिक शिक्षकसुद्धा मनात आणले तर कितीतरी विधायक गोष्टी करू शकतात आणि मुख्यत:, त्यांनी त्यांच्या हाती असलेल्या लहान मुलांना जाणिवपूर्वक घडवले तर कधी कधी, त्यांच्या विजयाची पताका दूरवर झळकू लागते ह्याचे दिलीप कोथमिरे हे उत्तम उदाहरण आहे!

दिलीप कोथमिरे प्रथम १९९१ साली निफाड तालुक्यातील ‘माळीवस्ती शाळे’मध्ये रूजू झाले. ती दोन शिक्षकी शाळा होती. पण त्यांची एकट्याचीच त्या शाळेत नेमणूक झाली होती. त्यामुळे ते एकटे दोन्ही शिक्षकांचे काम करत असत. त्या शाळेला इमारत नव्हती. त्यामुळे शाळा गोठ्यात नाही तर आंब्याखाली भरत असे, पण त्यांचे कामावरील प्रेम पाहून व त्यांची तळमळ जाणून विद्यार्थ्यांच्या पालकांनी गावातील तीन गुंठे जागा शाळेच्या इमारतीसाठी उपलब्ध करून दिली. गावातील एका कारखान्याने इमारतीच्या बांधकामासाठी सात हजार रुपये दिले. त्यानंतर पटसंख्या वाढून बेचाळीस झाली व दुसऱ्या शिक्षकांची नेमणूक झाली. त्यांच्या सहकार्याने शाळेची टुमदार इमारत उभी राहिली. त्या शाळेला १९९४ साली दोन हजार शाळांमधून निवड होऊन ‘जिल्हा परिषद आदर्श शाळा’ पुरस्कार मिळाला.

मुले विंचूर गावातून माळीवस्ती शाळेला जाऊ लागली एवढे त्या शाळेचे महत्त्व लोकांना जाणवू लागले. दिलीप कोथमिरे यांनी शाळेतील वातावरण टागोरांच्या शांतिनिकेतन शाळेसारखे ठेवण्याचा प्रयत्न केला.

विश्वास येवले यांच्या ध्यासाची जलदिंडी


विश्वास येवले. पेशाने डॉक्टर. नामांकित स्त्री-रोगतज्ज्ञ. पण त्यांनी त्यांच्या बालपणापासून पाण्याशी झालेल्या मैत्रीतून, पाण्यावर असलेल्या निस्सीम भक्तीतून आळंदी ते पंढरपूर अशी जलदिंडी सुरू केली. तिला २०१६ साली पंधरा वर्षें होऊन गेली. दिंडी दर वर्षी ऑक्टोबरच्या दुसऱ्या रविवारी निघते आणि बारा दिवसांच्या जलप्रवासानंतर पंढरपूरला पोचते. त्यातून नदिस्वच्छतेच्या अभिनव उपक्रमाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली आहे. सकारात्मक स्वास्थ्य, पर्यावरण आणि अध्यात्म असा त्रिवेणी संगम म्हणजे येवले यांची जलदिंडी असे वर्णन करता येईल. त्यांच्या त्या उपक्रमाचे लोण महाराष्ट्रात स्थिरावले असून चक्क भारतभर पसरत आहे! अनेक गट व संस्था यांनी त्यांच्या त्यांच्या प्रदेशात नदीपात्र-स्वच्छतेचा मंत्रजागर सुरू केला आहे.

त्यांचा यात्रेतील आळंदी ते पंढरपूर नदीतून प्रवास हा चित्तथरारक व मनोज्ञ तर आहेच; शिवाय पाणी, पर्यावरण आणि जलशुद्धिकरण यांचे महत्त्व सांगणारा-प्रबोधनात्मदेखील आहे; तो कृतिशीलतेला आवाहन करणारा आहे. पाण्याच्या योग्य वापरासंबंधी संदेश देणारादेखील आहे. येवले यांनी आणखी एका घटकाची त्यात भर घातली आहे. ती म्हणजे या अनोख्या दिंडीद्वारे होणारे दिंडीतील ‘वारक-यां’चे आणि दिंडीच्या मार्गावरील गावागावातील नागरिकांचे आध्यात्मिक उन्नयन! तो सामाजिक भान आणि विज्ञानदृष्टी यांचा एकत्रित असा प्रयोग आहे. विश्वास येवले यांनी त्यांच्या कामाच्या स्वरूपाविषयी पुस्तकांतून मांडणी केलेली आहे. त्यांची 'उवाच', 'योगार्थु' आणि 'जलदिंडी' अशी पुस्तके प्रकाशित झालेली आहेत. त्यांचा 'नावाडी' नावाचा कवितासंग्रह आहे.

किरण कापसे - समाजसेवेसाठी स्थानिक राजकारणात!


किरण कापसे मूळचे नाशिकचे – निफाडच्या ‘वैनतेय विद्यालया’चे विद्यार्थी. ते आता ‘वैनतेय विद्यालया’चे विश्वस्त आहेत. त्‍यांची सामाजिक कार्यकर्ता, नगरसेवक अशीही त्यांची ओळख आहे.

किरण यांचे आजोबा ‘वैनतेय विद्यालया’चे सुरुवातीपासून विश्वस्त होते. किरण म्हणाले, की “मी तसा जरा गुंड प्रवृत्तीचा आहे. म्हणजे मी चुकीचा मार्ग अवलंबतच नाही. त्यामुळे तडजोड करण्याचा प्रश्नच येत नाही. माझा स्वभाव थोडा अॅग्रेसिव्ह आहे. त्यामुळे विश्वस्त मंडळावर माझी नियुक्ती करण्याला काहीजणांचा विरोध होता. परंतु ते लोक माझे काम पाहून खूष आहेत. शाळेचा विश्वस्त असल्यामुळे शाळेत सतत येणे होते.”

किरण यांच्या लहानपणी आई-वडील, एक मोठा भाऊ व दोन बहिणी असा परिवार होता. दीड एकरांवर जिराईत शेती होती. एका युनिफॉर्मवर वर्ष काढावे लागत असे. दहावीपर्यंत तर पायात चप्पलही नसायची. त्यांचे दहावीपर्यंत शिक्षण झाले; त्याच वर्षी वडील वारले. त्यामुळे त्यांनी शिक्षण बंद करून रोजंदारीवर कामे चालू केली. ‘आयटीआय’मध्ये प्रवेश घेऊन इंग्रजी शॉर्ट हँड शिकले. भाडेतत्त्वावर रिक्षा चालवण्यास सुरुवात केली. ते म्हणाले, की परिस्थिती २००१ साली इतकी कठीण होती, की ते रोज फक्त एक वेळा जेवत असत. त्यांनी नंतर जमिनीचे व्यवहार करण्यासही सुरुवात केली. हे सर्व करत असताना, जेव्हा जितके जमेल तितके शिकावे असे चालू होते. त्यांनी बी.ए.पर्यंत शिक्षण तशा पद्धतीने पुरे केले, नाशिकच्या KTHM (कर्मवीर थोरात हिरे मुर्कुटे कॉलेज) येथून. त्यानंतर त्यांनी कॉलेजसमोरच रिक्षाही चालवली, ते सावकारीही करत. त्यासाठी लागणारे लिगल लायसन्स त्यांच्याकडे होते. ज्यावेळी ते ‘वैनतेय विद्यालया’मध्ये विश्वस्त म्हणून काम पाहू लागले, त्यावेळी त्यांनी सावकारीचा धंदा बंद केला.

बहुगुणी सिनेमावाले नानासाहेब सरपोतदार


नरहर दामोदर ऊर्फ नानासाहेब सरपोतदार हे भारतीय चित्रपटसृष्टीचे आरंभकाळातील एक शिल्पकार होते. नानासाहेबांचा जन्म ११ फेब्रुवारी १८९६ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील नांदवली गावात एका सर्वसामान्य कुटुंबात झाला. त्यांच्या घरची परिस्थिती बेताची असल्यामुळे ते नोकरी करत शिक्षण घेण्यासाठी मुंबईला गेले, पण त्यांचे मन शिक्षणात रमले नाही. ते वाचनाची व अभिनयाची आवड असल्यामुळे ‘महाराष्ट्र नाटक मंडळी’त जाऊन राहिले. त्यावेळी त्यांचे वय तेरा वर्षांचे होते. त्यांनी तेथे ‘वत्सलाहरण’, ‘सैरंध्री’, ‘दामाजी’ या नाटकांमध्ये छोट्यामोठ्या भूमिका केल्या. ते आईच्या आग्रहाखातर इंदूरला एका नातेवाईकाकडे गेले. तेथेही अभ्यासात त्यांचे लक्ष लागेना. ते २१ ऑक्टोबर १९१९ रोजी, नव्यानेच स्थापन झालेल्या बाबुराव पेंटर यांच्या ‘महाराष्ट्र फिल्म कंपनी’त दाखल झाले. तेथे त्यांनी ‘सैरंध्री’ हा पहिला चित्रपट लिहिला. ‘सैरंध्री’ने चांगले यश संपादन केले. नानांनी ‘महाराष्ट्र फिल्म कंपनी’साठी ‘वत्सलाहरण’, ‘सिंहगड’, ‘कल्याण खजिना’, ‘सती सावित्री’, ‘दामाजी’, ‘शहाला शहा’ चित्रपट लिहिले, काहीत भूमिकाही केल्या. नाना स्त्री कलाकारांच्या भूमिका हुबेहूब वठवत. त्यांनी ‘महाराष्ट्र फिल्म कंपनी’मधील पाच वर्षांच्या वास्तव्यात दिग्दर्शनातील बारकावे शिकून घेतले. नानासाहेबांनी मुंबईला ‘डेक्कन पिक्चर्स’च्या ‘प्रभावती’ या मूकपटाचे दिग्दर्शन केले. दिग्दर्शक म्हणून नानांचा तो पहिला चित्रपट होता. छायालेखक पांडुरंग तेलगिरी यांनी ती संस्था स्थापन केली होती.

नलिनी तर्खड - मूकपटाच्या काळातील नायिका : यशापयशाची सापशिडी


नलिनी तर्खड मध्यप्रदेशातील माळवा पट्टयातून आल्या. त्या पदवीधर होत्या. खानदानी आकर्षक चेहरा ही त्यांची जमेची बाजू होती. त्यांचा आवाजही चांगला होता, परंतु त्यांनी गायनाची तालीम घेतलेली नव्हती. दिग्दर्शक मोहन भावनानी त्यांना मुंबईला सिनेमात काम करण्यासाठी १९३०च्या सुमारास घेऊन आले. त्यांनी त्यांच्या ‘वसंतसेना’ या मुकपटात नलिनीला दुसऱ्या नायिकेची भूमिका दिली. मुख्य ‘वसंतसेना’ इनाक्षी रामा रावने रंगवली होती.

जे.के. नंदा ‘वसंतसेना’मध्ये नलिनी बरोबर भूमिका करत होता. ते नलिनी यांच्या शालीन वागण्या-बोलण्यामुळे प्रभावित झाले. त्यांना लाहोरच्या ओरिएण्टल पिक्चर्स निर्मित ‘पवित्रगंगा’ चित्रपटाचे दिग्दर्शन करण्याची संधी मिळताच त्यांनी नलिनी तर्खड यांना त्यात नायिकेची भूमिका दिली.

पुरातत्त्वभूषण कै. इतिहासाचार्य राजवाडे यांचे चरित्र


साने गुरुजी यांचे नाव घेतले की आठवते ती ‘श्यामची आई’ आणि त्या पाठोपाठ ‘साने गुरुजी कथामाला.’ आणखी थोडी माहिती असलेल्यांना आठवते ते त्यांचे ‘भारतीय संस्कृती’ हे पुस्तक. गुरुजींनी ते १९३७ साली लिहिले. त्याच्याही आधी गुरुजींनी राजवाडे यांचे चरित्र लिहिले.

पुस्तकाच्या पहिल्याच पानावर लेखकाच्या नावाखाली नामदार गोखले व ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या चरित्राचे कर्ते असे वाक्य छापले आहे. पुस्तकाला द.वा.पोतदार यांची प्रस्तावना आहे. प्रस्तावनेत पोतदारांनी स्पष्ट म्हटले आहे, “त्यांचे (राजवाडे यांचे) सहाध्यायी, सहकारी, विरोधक, शिष्य, मित्र, ग्रंथाभ्यासक या सर्वांच्या आठवणीही अजून पुष्कळ प्रसिद्ध व्हावयास पाहिजेत. तसेच, त्यांचा इतरांशी व इतरांचा त्यांच्याशी झालेला पत्रव्यवहार, त्यांचे अप्रसिद्ध लेख व संग्रह या सर्वांचे अवलोकन चरित्रलेखकास अवश्य आहे. असा योग येईल तेव्हा राजवाडे यांचे सांगोपांग चरित्र लेखकास अवश्य हाती घेता येईल. रा.साने यांचा प्रयत्न त्या दृष्टीचा नाही. त्यांनी साधारण बहुश्रुत वाचकास राजवाडे यांच्या योग्यतेची ओळख व्हावी म्हणून हा प्रयत्न केला आहे. अशी या सानेकृत चरित्राची मर्यादा आहे.”

साने गुरुजी स्वत: ‘लेखकाचे दोन शब्द’ यामध्ये म्हणतात, “मी राजवाडे यांच्या प्रस्तावना व लेख बरेचसे स्वत: वाचून त्यातील माहितीचा उपयोग केला आहे. मी चरित्रातील बराचसा भाग राजवाडे यांच्या शब्दांतच दिला आहे.”

पुस्तकाबाबतच्या दोन स्पष्ट उल्लेखांतून लेखक व प्रस्तावनाकार यांचा प्रामाणिकपणा स्पष्ट होतो आणि पुस्तकांचे अंतरंग कोणत्या दृष्टीने पाहवे याबद्दल संदेह व भ्रांती राहत नाही.

पहिल्या प्रकरणाला सुरुवात करण्यापूर्वी, साने गुरुजींनी “कै. राजवाडे यांच्या चरणी प्रणती या शीर्षकाखाली भुजंगप्रयात वृत्तात साठ ओळींची कविता लिहिली आहे. त्यांतील काही वेधक भाग पुढे दिला आहे- 

शुभांगी साळोखे - कृषी संशोधक


डॉक्टरकी, इंजिनीयरिंग, विमानसेवा, अंतराळभ्रमण, कॉम्प्युटर, आयटी... भारतीय नारी सगळ्या क्षेत्रांमध्ये स्थिरावली आहे. ती नवनवीन क्षेत्रे धुंडाळत आहे. परंतु भारत देशाचा पारंपरिक आणि सर्वात मोठा व्यवसाय म्हणून जो ओळखला जातो त्या शेतीमध्ये मात्र आधुनिक शिक्षण घेणाऱ्या स्त्रिया संख्येने कमी आहेत. खरे तर, स्त्रियाच प्रत्यक्ष शेतीमध्ये पेरणी, निंदणी, खुरपणी इत्यादी बहुतांश कामे करत असतात. परंतु आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून किफायतशीर शेती कशी करता येईल, शेतकऱ्यांच्या उत्पादनाचा दर्जा वाढवता कसा येईल याचा विचार करणाऱ्या स्त्रिया दुर्मीळ आहेत. डॉ. शुभांगी साळोखे या शेतीमध्ये संशोधन करून डॉक्टरेट मिळवणाऱ्या विदर्भामधील पहिल्या महिला आहेत. त्यांना ‘मराठाभूषण’ हा सन्मान मिळाला आहे. त्‍यांनी त्यांचे संशोधनकार्य मांजरी येथील ‘वसंतदादा पाटील शुगर इन्स्टिट्यूट’मध्ये पूर्ण केले.

नीळकंठ श्रीखंडे - भारताच्या अभियांत्रिकी विश्वातील कर्तृत्व


मुंबईचे ज्येष्ठ अभियंता, कन्सल्टिंग इंजिनीयर नीळकंठ श्रीखंडे हे भारताच्या अभियांत्रिकी विश्वातील कर्तृत्ववान व जबाबदार व्यक्तिमत्त्व म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी त्यांच्या न्यायी, शांत, विनम्र व मितभाषी स्वभावाने अनेक चांगली माणसे जोडली. ते वयाच्या सत्‍त्‍याऐंशीव्या वर्षीही उत्साहाने व हिरिरीने नव्या गोष्टींना सहज सामोरे जातात. त्यांनी अभियांत्रिकी क्षेत्राबरोबरच सामाजिक, सांस्कृतिक व सांगीतिक क्षेत्रांतही भरीव कार्य केले आहे. त्यामुळे त्या माणसात यंत्र आणि संस्कृती एकत्र नांदते असे म्हणतात. नीळकंठ श्रीखंडे यांनी डिझाइन, प्रोजेक्ट मॅनेजमेंट, उड्डाणपूल, निवासी आणि औद्योगिक इमारती यांच्या उभारणीची अडीच हजारांहून अधिक कामे गेली पासष्ट वर्षें करून, अभियांत्रिकी क्षेत्रात त्यांचा वेगळा ठसा उमटवला आहे. तर मुंबईच्या सांस्कृतिक जीवनात रसिकतेचे मानदंड नकळत निर्माण करून ठेवले आहेत.

नीळकंठ श्रीखंडे यांनी ‘कन्सल्टिंग इंजिनीयरिंग’च्या पंचावन्न वर्षांच्या प्रदीर्घ अशा कारकिर्दीत स्ट्रक्चरल डिझाइन, कन्स्ट्रक्शन मॅनेजमेंट, दुरुस्ती आणि पुन्हा उभारणी, तांत्रिक लेखाजोखा (टेक्निकल ऑडिट) आणि गुणात्मक दर्जानिश्चिती अशा विषयांत भरघोस कामगिरी करून ठेवली आहे. त्याशिवाय, ते या विषयांचे प्रशिक्षण, मार्गदर्शन व सल्ला देण्याचे काम अनेक वर्षें करत आहेत. त्यामुळे त्या क्षेत्रात त्यांच्या नावाचा दबदबा आहे. त्यामुळे त्या क्षेत्रात त्यांच्या नावाचा दबदबा आहे.