म्हातारपणी जिद्दीने फुलवली शेती!

प्रतिनिधी 08/07/2011

मी शाळेत होतो तेव्हा माझ्या वझरे गावची लोकसंख्या अवघी तीनशे होती. शेती हा सगळ्यांचा प्राण होता. माझ्या वडिलांची शंभर एकर शेते होती. त्यामुळे पंचक्रोशीतील लोक त्या छोट्या गावातील प्रयोगशील, सधन शेतकरी म्हणून त्यांच्याकडे कौतुकाने पाहायचे. घरात माणसांचा मोठा राबता होता. वडिलांनी आम्हा चौघा भावंडांना चांगले शिक्षण देण्याचा प्रयत्न केला, ते हयात असेपर्यंत त्यांचा शब्द प्रमाण असे. सगळी शेती इतर भाऊ, माझे पुतणे, वडील, आई एकत्रित करत होते. आमची सांगोल्यासारख्या दुष्काळी भागातसुध्दा चांगल्यापैकी शेती होती.

मी गावातला पहिला कृषी पदवीधर, पीएच.डी.धारक आणि अनेक देशांचा दौरा करणारा होतो. मला शिष्यवृत्ती मिळाली. त्यातून मी ऑस्ट्रेलियाला शिक्षणासाठी गेलो. तेथून परतल्यानंतर धुळ्याच्या कृषी महाविद्यालयात कृषी विस्तार शाखेचा प्राध्यापक म्हणून रुजू झालो.

डुडुळगावचे कमळ-उद्यान

प्रतिनिधी 07/07/2011


सतीश गदिया नावाचा एक अवलिया व मनस्वी छांदिष्ट पुण्याजवळील तीर्थक्षेत्र श्री मोरया गोसावींच्या समाधीच्या चिंचवडगावात राहतो. त्यांना वेगळाच व कोणी फारशी कल्पनाही करू शकणार नाही असा छंद आहे, तो म्हणजे देशविदेशातील निरनिराळ्या जातींची, आकारांची, रंगांची व वैशिष्ट्यांची 'कमळे' जतन व संवर्धन करण्याचा. त्यांच्या आवडीचे प्रथम छंदात व पुढे त्याचे रूपांतर आयुष्यभराच्या ध्यासात कसे व कधी झाले हे त्यांनाही समजले नाही!

बळीराजाचा जागल्या

प्रतिनिधी 29/06/2011

 कोल्हापूर  जिल्ह्यात तमदलगेसारख्या छोट्या खेड्यात राहणार्‍या शेतकर्‍याचा मुलगा रावसाहेब बाळू पुजारी यांनी कृषिमासिक व कृषिविषयक पुस्तक प्रकाशन व्यवसाय सुरू केला, त्यालाही सहा वर्षे झाली. त्यांचे ‘शेतीप्रगती’ हे मासिक नावारूपाला आले आहे. त्यांनी शेती विषयातील अनेक तज्ज्ञांना लिहिते केले आहे. मासिक स्वरूपातील ज्ञानाचा उपयोग शेतकर्‍यांना सतत व केव्हाही व्हावा यासाठी त्यांनी त्या मजकुराची पुस्तके प्रसिध्द केली आहेत. त्यांनी कोल्हापूर शहरातील ट्रेड सेंटर इमारतीत कृषिविषयक पुस्तकांचे दालनही सुरू केले आहे. त्यांनी तिथे स्वत:ची तसेच अन्य प्रकाशनांची पुस्तकेदेखील उपलब्ध करून ठेवली आहेत. या तीन उपक्रमांद्वारे ते शेतकर्‍यांना शेतीबाबत व शेतीशी संबधित अनेक प्रश्नांबाबत सतत जागते ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

नेत्रहीन अनुजाचे नेत्रदिपक यश

प्रतिनिधी 22/06/2011

‘आम्हाला दृष्टी नाही पण दृष्टिकोन आहे’ -अनुजा संखेने काढलेल्या पहिल्यावहिल्या ‘अक्षरतेज’ ह्या नियतकालिकाचे हे घोषवाक्य आहे असे म्हणता येईल. अंधांचे व अंधांविषयीचे साहित्य असलेले हे नियतकालिक आहे. वयाच्या सहाव्या वर्षी दृष्टी गमावलेली अनुजा संखे हिच्या जिद्दीची, आत्मविश्वासाची ही कहाणी! 

मी रुईया कॉलेजमध्ये अंध विद्यार्थ्यांसाठी, अंध विद्यार्थ्यांमध्ये जाऊन काम करते. माझी आणि अनुजा संखे ह्या अंध विद्यार्थिनीची ओळख तीन वर्षांपूर्वी झाली. मी तिला तिच्या टी.वाय.बी.ए.च्या अभ्यासक्रमातला काही भाग वाचून दाखवत असे. तिच्याशी बोलत असताना एक गोष्ट लक्षात आली, की ती इतर दृष्टिहीन विद्यार्थ्यांपेक्षा वेगळी आहे. तिची भरारी मोठी आहे!

अनुजा जन्मापासून थोडी तिरळी बघायची, अनुजा ज्युनियर के.जी. व सिनियर के.जी. पार करून पहिलीत गेली, तोपर्यंत तिच्या एका डोळ्यात मोतिबिंदू तर दुसर्‍या डोळ्यात काचबिंदूचे निदान झाले होते. तिचे शाळेतून नाव काढावे लागले. तिच्या आई-वडिलांची नंतरची दोन-तीन वर्षे मुंबईतील सर्व इस्पितळे पालथी घालून झाली, पण दृष्टी गेली ती गेलीच. अनुजा पहिली ते सातवी ‘कमला मेहता अंधशाळे’मध्ये व नंतर दहावीपर्यंत ‘सरस्वती हायस्कूल’मध्ये शिकली. ती एकोणऐंशी टक्के मार्क मिळवून शाळेत दुसरी आली, तेव्हा पहिल्या आलेल्या डोळस मुलीला ऐंशी टक्के मार्क होते!

दिलीप दोंदे यांचा सागर पृथ्‍वी प्रदक्षिणेचा पराक्रम


कमांडर दिलीप दोंदेवर आकाश- खाली पाणी. क्षिति़ज पराकोटीचं दूर. नजर पोचेल तिथं पाणीच पाणी. ह्या किंतानावर सतरा मीटर लांब, पाच मीटर रूंद आणि पंचवीस मीटर उंच डोलकाठी, अशी शिडाची होडी. त्यावर एक माणूस. कामात सतत दंग. खाण्या-चघळण्यासाठी मध्येच काहीतरी तोंडात टाकतो. आकाशाकडे बघतो. दूर क्षितिजाकडे नजर टाकायचा प्रयत्न करतो. त्याची होडी समुद्रात भरकटली तर नाही ना! तसं नसावं. कारण त्याच्या हालचालींत आत्मविश्वास दिसतो.

समुद्र शांत आहे. तो कुकरमध्ये तीन भांडी लावतो, हसतो. दोन-तीन दिवसांनी झकास साग्रसंगीत जेवण घेऊया असा बेत मनात आखतो. छान संगीत लावतो. स्वारी आनंदात आहे.

तो मानेमागे हात गुंफून थोडा विसावला. त्याने पायाने ठेका धरला. डोळे मिटले. त्याचा चेहरा असा, की जणू तोच इथला सम्राट!

अरे सांळ! हा निसर्ग भारी खट्याळ आणि खरोखरीच, क्षणार्धात त्याचा मूड बदलला. सोसाट्याचा वारा सुटला. होडी हेलकावू लागली. त्यानं चपळाईनं सगळं आवरलं.

समुद्राचं तांडव सुरू झालं. लाटांची उंची हळुहळू वाढली. होडी क्षणात लाटेवर आरूढ होते. वर जाते आणि क्षणात खोल खाली घसरत जाते. सारं जग नजरेआड होतं. फक्त उंचच्या उंच लाट. भिंतच जणू... पण पुन्हा क्षणार्धात होडी झपकन वर येते.

राजाची गादी गेली! तो पट्टीचा खलाशी झाला.

साठाव्या वर्षी पुन्हा कॉलेजमध्ये!

प्रतिनिधी 02/06/2011

उमा सहस्‍त्रबुद्धेकाय? साठाव्या वर्षी परत कॉलेजमध्ये? शीर्षक वाचून बुचकळ्यात पडलात ना? साठाव्या वर्षी कोणी परत कॉलेजमध्ये जायला लागते का? होय, हे घडू शकते. नव्हे, माझ्या बाबतीत हे घडले आहे. ‘रामनारायण रुईया ‘ हे माझे कॉलेज. मी तिथून ग्रॅज्युएट झाले. मी आता, चाळीस वर्षांनंतर पुन्हा तिथे जायला सुरूवात केली आहे. काही शिकण्यासाठी किंवा शिकवण्यासाठी नाही, तर मी जात आहे मला मिळणार्‍या निर्मळ आनंदासाठी. तिथे माझा दिवस सार्थकी लागतो, ह्या समाधानासाठी.

निवृत्तीनंतर नुसते आरामखुर्चीत विसावण्यापेक्षा काहीतरी वेगळे करायची संधी मिळाली आणि ती मी लगेच उचलली; आणि म्हणूनच मी कॉलेजमध्ये जाते, अगदी नियमितपणे, जवळजवळ रोज.

चंदाताई तिवाडी यांचा बुर्गुंडा


पु.ल.देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमीच्या तिस-या मजल्यावरील मिनी थिएटरमध्ये कलावंत आपली कला सादर करत होता. कलाकाराला नृत्य, संगीत आणि रसाळ निरुपणाची खणखणीत जाण होती. कलाकाराची पद्यामधील लयतालावर उंच उडी मारण्याची लकब प्रेक्षकांची दाद घेऊन जात होती. कलाकार लोककलेतील भारूड हा प्रकार सादर करत होता. भारूड सादर करणारा कलाकार सहसा पारंपरिक वेषातला पुरूष म्हणून अवतरतो. परंतु ही चक्क एक स्त्री होती. भारूडी चंदाताई तिवाडी!

चंदाबाई रंगमंचावर भारुडातल्या कलाप्रकाराला साजेशा ढोलकी व टाळांच्या नादावर उंच उड्या मारत होत्या.

बिनकवचकुंडलाचा कर्ण - श्रीपाद हळबे


श्रीपाद रामचंद्र हळबेश्रीपाद रामचंद्र हळबे हे कंपनी कायद्यातले, भारतामधले एक निष्णात वकील आहेत; अध्यापनही करतात. त्यांना अर्थकारण, क्रिकेट, साहित्य , संगीत , राजकारण, खोखो, नाटक , शिक्षणसंस्था, खेळांचं  प्रशासन-आयोजन, शेती, वृक्षारोपण अशासारखे अनेक अभ्यासविषय व छंद जरी असले, तरी त्यांचा प्रमुख छंद पदरमोड करणे हाच आहे.

तरी बरं, दुनियादारी नीट बघितलेली आजी त्यांच्या कानीकपाळी सतत ओरडत होती, ‘‘श्रीपाद, लग्न कर बाबा. अरे, स्वतःचा संसार केला नाही, तर मग जगाचा संसार करत बसावा लागतो.’’ या हट्टी माणसानं आजीचंदेखील ऐकलं नाही, तिच्यावर जरी त्याचं सर्वाधिक प्रेम होतं तरीही! घरातले हे असले सल्ले न ऐकणार्‍या शूर वीरांची देशाला आज खूप मोठी गरज आहे, असं मला वाटतं. आणि याबद्दल समाजात नक्‍कीच सहमती होईल.

हळब्यांना स्वतःची टर उडवायला आवडते. तो बराचसा अहिंसक खेळ असतो. त्यांच्याच अविवाहित पंथातल्या एखाद्या जुन्या मित्राचा भोज्जा शिवून हळबे पूर्वी सांगत असत – ‘‘याची माझी तुलना नाही. हा मोठा माणूस आहे. यानं तत्त्व म्हणून लग्न केलं नाही. माझं मात्र, झालं नाही बुवा!’’

संजय गुरव - कात्रणांच्‍या छंदातून शेतीपर्यंतचा प्रवास


संजय मारुती गुरव हे ‘सिक्युरिटी’ (वॉचमन) म्हणून काम करत. मात्र त्यांचा ओढा सेंद्रीय (शेती) उत्पादने याकडे होता. त्यांना १९९४ पासून वृत्तपत्रे, साप्‍ताहिके, मासिके यांमधून त्‍या विषयावरील माहिती जमा करण्यासाठी कात्रणे काढण्याचा छंद लागला. कात्रणे जमा करताना त्यांनी त्‍या माहितीच्‍या आधारे शेती करण्‍याचा ध्‍यास मनी जपला. त्‍यांच्‍या त्या छंदाबद्दल 2010 साली 'थिंक महाराष्‍ट्र डॉट कॉम'वर लेख प्रसिद्ध झाला. तो लेख वाचून 2012 साली काही व्‍यक्‍ती गुरव यांच्‍या संपर्कात आल्‍या आणि एका व्‍यक्‍तीने त्‍यांना त्‍यांची अठ्ठावीस एकर जमिन कसण्‍यासाठी दिली. आज गुरव त्‍या जमिनीवर शेतीतील वेगवेगळे प्रयोग करत आहेत. गुरव यांचा ध्‍यास प्रत्‍यक्षात उतरवण्‍यासाठी 'थिंक महाराष्‍ट्र' वेबपोर्टल सहाय्यभूत ठरले हे या घटनेचे विशेष!

गुरव गेल्या दोन दशकांहून अधिक काळ छंदापायी विविध प्रकारची वृत्तपत्रे, साप्‍ताहिके, मासिके, पुस्तके जमा करत आहेत. ते कोणाकडून शेतीबद्दल माहिती मिळताच किंवा त्यांच्या नजरेस शेती विषयावरील लेख अथवा पुस्तक दिसताच ते प्राप्‍त करण्यासाठी धडपड करू लागतात. ते एकोणपन्‍नास वर्षांचे आहेत. त्यांनी शालेय परीक्षा (दहावी) तांत्रिक विषयासह उत्तीर्ण केलेली आहे.