देवरायांनी झपाटलेला संशोधक – उमेश मुंडल्ये


देवरायांचे अभ्यासक उमेश मुंडल्येवीसेक वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. कल्याणच्या बिर्ला कॉलेजमध्ये विज्ञान विभागात एम.एससी. करणा-या एका विद्यार्थ्याने आंतरमहाविद्यालयीन स्पर्धेत भाग घेतला होता. त्‍या स्पर्धेत त्याच्या वाट्याला अभ्यास व सादरीकरण यासाठी ‘देवराई’ हा विषय आला होता. कोकणात गाव असलेल्या त्या तरूणाला देवराई (कोकणातील लोकांसाठी रहाटी किंवा देवरहाटी) हा विषय अनोळखी नव्हता. पण स्पर्धेच्या निमित्ताने त्याचे त्‍या विषयाकडे नव्याने लक्ष वेधले गेले. विषयाची तयारी करताना त्याला अंदाजही नव्हता, की हा देवराईचा विषय पुढे त्याच्या ध्यासाचा, अभ्यासाचा आणि व्यवसायाचाही महत्त्वाचा भाग होणार आहे. त्‍याच विषयावर केलेल्या संशोधनाबद्दल त्याला डॉक्टरेट मिळणार आहे. त्या तरुणाचे नाव होते उमेश मुंडल्‍ये. त्यांनी ‘भारतीय परंपरागत ज्ञानाच्या आधारे महाराष्ट्रातील देवरायांचे संवर्धन’ या विषयावर पी.एचडी. केली आहे.
 

ताठरे कुटुंब - छांदिष्टांचा मळा


बंडू ताठरे आणि त्यांनी करवंट्यांपासून बनवलेला कलश. कुटुंब म्हणजे प्रेमाच्या धाग्यात गुंफलेली मोत्यांची माळ! अशी, एकमेकांच्या आधाराने गुंफलेली माळ म्हणजे ताठरे कुटुंब. रायगडच्या ताठरे कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती म्हणजे मोती आहे. तो प्रत्येक मोती स्वत:त वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. बंडू ताठरे हे कुटुंबप्रमुख. ताठरे अडसष्ट वयाचे असले तरी त्यांना काहीना काही उद्योग करत राहणे हे जिवंतपणाचे लक्षण वाटते. ताठरे प्लंबर म्हणून नोकरी करत असताना त्यांना करवंट्यांपासून निरनिराळ्या गृहोपयोगी व शोभेच्या वस्तू तयार करण्याचा छंद लागला. निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी त्यांच्या छंदाला जास्त वेळ दिला. सुरुवातीला, ते करवंट्यांची रिंग काढून त्यापासून रंगीत बांगड्या तयार करत. पुढे, त्यांनी करवंट्यांपासून सायकल, फुलदाणी, करवंट्यांचा कलश, कमळ, हळदी-कुंकवाचा करंडा, मंदिर, कमंडलू, परडी, बाहुली, घर, आकाशपाळणा अशा अनेक आकर्षक वस्तू तयार केल्या. त्यांनी त्या विविध वस्तू ठिकठिकाणी प्रदर्शनात मांडल्या.

हेमा हिरवे - माणसं घडवण्‍यासाठी कार्यरत


विद्यार्थ्यांना शिकवताना हेमा हिरवेहेमा हिरवे गेली दहा वर्षे गोसावी वस्तीतल्या मुलांसाठी विनामूल्य खेळघर चालवतात. ते केवळ विरंगुळ्याचे ठिकाण राहिलेले नाही तर मुलांवर संस्कार करणारे केंद्र झाले आहे. हेमा हिरवे, त्यांचे कुटुंब; एवढेच नव्हे तर त्यांच्या परिसरातील पंधरा-वीस कार्यकर्ते त्यांच्या या उपक्रमात सहभागी होऊन गेले आहेत. हेमा यांना वारसाहक्काने समाजसेवेचे व्रत मिळाले आहे. त्यांचे वडील श्रीनिवास धोंगडे हे औरंगाबादला शिक्षणाधिकारी होते. ते त्यांच्या नोकरीच्या दिनक्रमातून सुद्धा प्रौढ साक्षरता वर्ग चालवत. ते गरजू विद्यार्थ्यांना शिकवायचे. ते परगावी कामानिमित्त कधी गेले तर हेमा आणि तिची भावंडे मुलांना आणि प्रौढांनाही शिकवण्याचे काम करत. त्यांनी मुलांना जवळजवळ दहा वर्षे श्लोक, गाणी, खेळ इत्यादी गोष्टीदेखील शिकवल्या. त्यांमधूनच त्‍यांच्‍या खेळघर या उपक्रमाचा उदय झाला.

गाणारे घर!


 विश्वास पाटणकरदेव काही घरांवर कलेचा असा वर्षाव करतो की गंमत वाटते! विश्वास पाटणकर यांचे घर अशांपैकी आहे. त्यांची आई इंदुमती पाटणकर या शास्त्रोक्त गायिका. त्या आपल्या छोट्या घरात शिष्यांना गाणे शिकवत असताना त्यांचे चिरंजीव विश्वासराव आपोआप गाणे शिकले. माणसाला आयुष्याच्या सुरुवातीला झालेले संस्कार आयुष्यभर पुरतात. विश्वासराव म्हणतात की, संगीताशिवाय जीवन कसे असते, याचा मला अनुभवच नाही. संगीत व मी यांचा विरह असे घडलेच नाही.

विश्वास पाटणकर म्हणतात की, त्यांच्या संगीत शिकण्यामागे त्यांच्या घराण्यातील वारसाच कारणीभूत ठरला. पाटणकरांच्या आई इंदुमती यांना लहानपणापासून गाण्याची आवड होती. ती आवड निर्माण होण्याचे कारण म्हणजे त्यांच्या वडिलांना, विश्वास पाटणकरांच्या आजोबांना असलेला गाण्याचा छंद. पाटणकरांच्या आजोबांनी छंदापोटी शास्त्रीय गाणे शिकवण्यास सुरुवात केली. त्यांच्यामुळे पाटणकरांच्या घराण्यात संगीताचे सूर घुमू लागले. विश्वास पाटणकरांचे दोन्ही मामा संगीत शिकत होते. त्यांनी गायक-वादक म्हणून आपली कारकीर्द केली. आजोबा आणि मामांच्या छंदामुळे घरात गाणे सुरू झाले, सूरपेटी आली आणि इंदुमतींनाही गाण्याचा छंद जडला. त्यांनी वयाच्या तिसाव्या वर्षी कल्याणच्या गायनसमाजात शास्त्रीय गायनाचे धडे गिरवण्यास सुरुवात केली. काही वर्षांनंतर त्या संगीत विशारद झाल्या.

साडेसात लाख पाने तय्यार!


दिनेश वैद्य नाशिकमधील दिनेश वैद्य यांचे नाव सलग नवव्‍या वेळी ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्ड’मध्‍ये नोंदवले गेले आहे. जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या छायांकनासाठी त्यांनी हा विक्रम केला.
 

दिनेश वैद्य यांच्‍या नावाचा समावेश ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्ड’मध्‍ये एक लाख साठ हजार पानांचे डिजिटायजेशन केल्‍याबद्दल २०१० साली प्रथम करण्‍यात आला. त्यानंतरच्या वर्षी दिनेशच्‍या पानांचा आकडा दोन लाख एकोणीस हजारांवर पोहोचला आणि ‘लिम्‍का’ने त्‍याची नोंद घेतली. दिनेशचे नाव २०१२ साली दोन लाख नव्‍वद हजार पानांसह ‘लिम्‍का बुक’मध्‍ये पुन्‍हा झळकले आणि २०१३ साली दिनेशने तीन लाख साठ हजार पानांचे डिजिटायजेशन पूर्ण करून स्‍वतःच स्‍वतःचा विक्रम मोडीत काढला. गंमत म्‍हणजे, ती बातमी प्रसिद्ध होईपर्यंत दिनेश पोथ्‍यांच्‍या चार लाख पानांचे स्‍कॅनिंग करून मोकळाही झाला होता! आता दिनेशने सलग नवव्‍यांदा ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्डस्’मध्‍ये स्‍थान मिळवण्‍याचा विक्रम केला आहे.
 

आपणही हे करु शकतो


निसर्गाच्या कणाकणांत ईश्वर असतो असे मानणाऱ्यांपैकी मी एक आहे. तरीसुद्धा मी देव देव करत बसण्यापेक्षा मंदिरात फक्त पाच रुपये वाहावे व गरजूंना दर महिन्याला घरखर्चातील एक हजार रुपये द्यावे असे ठरवले. मी माझ्या तिन्ही मुलांची उच्च शिक्षणे पुरी झाली तेव्हापासून, गेली नऊ वर्षे हा नियम पाळत आहे.

मी स्वत: एम.ए. असून पत्रकारितेचा एक वर्षाचा डिप्लोमा केला आहे. पत्रकारितेच्या शिक्षणामुळे माझा समाजाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन रुंदावला. मी प्रथम वर्तमानपत्रे, टी.व्ही.कार्यक्रम, मासिके यांतून अनेक संस्थांचे पत्ते व फोन नंबर मिळवले. तेव्हा प्रत्येक संस्थेच्या गरजा वेगवेगळ्या असतात हे माझ्या लक्षात आले. मला समाजाचे अनेक थर, पैलू, आजची परिस्थिती व त्यातून निर्माण झालेल्या गरजा समजल्या. गरजू मुलांना व्यवहारी व बोधपूर्ण शिक्षण व संस्कार यांची गरज आहे हे जाणले. त्‍या सुमारास सुधा मूर्ती यांची पुस्‍तके वाचनात आली. त्‍यांनी कर्नाटकात अकरा हजार वाचनालये सुरू केली. मी मनाशी निश्चिय करून त्याप्रमाणे एक कार्यक्रमच तयार केला.

मी पंचतंत्र , इसापनीती , परीकथा ही पारंपरिक व देशभक्ती, संस्कार, शास्त्रीय माहिती, विज्ञानशास्त्र, शिवणकाम, बागकाम, पशुपालन, दुग्धव्यवसाय या विषयांची पुस्तके विकत घेतली. प्रत्येक पुस्तकाच्या पहिल्या पानावार ‘मुलांनो, पाणी गाळून व उकळून घ्या’, ‘शिळे व उघड्यावरचे पदार्थ खाऊ नका’ ‘’रोज थोडा वेळ व्यायाम करा.’ ‘गुरुजनांचा मान राखा’. ‘निरक्षरांना पुस्तके वाचून दाखवा’ असे संदेश लिहिले. असे प्रत्येकी पंधरा पुस्तकांचे संच गावांना व संस्थांना दिले.

शिवाजी माने - विज्ञानखेळण्यांच्या सान्निध्यात गवसली आयुष्याची दिशा


शिवाजी मानेशिवाजी माने. वय वर्षे सव्‍वीस. शाळेची पायरी सातवीपर्यंत चढलेला तरूण. त्‍याला बिकट परिस्थितीमुळे सातवीपुढे शिक्षण घेता आले नाही. अपुर्‍या शिक्षणामुळे, त्‍याच्‍या आयुष्‍याची नौका काही काळ भरकटली. तो गरिबीमुळे मोलमजुरी करत असे. शिवाजी कामाच्‍या शोधार्थ पुण्‍याच्‍या ‘आयुका’ पर्यंत पोचला आणि तेथेच त्‍याला आयुष्‍याला दिशा मिळाली. त्‍याने सफाई करता करता ‘आयुका’मध्‍येषकपरि युष्‍याची खरी दशिा  विज्ञानखेळणी तयार करण्‍याचे कसब आत्‍मसात केले आणि त्‍याचा परिणाम असा, की आज निरनिराळ्या शाळा स्‍वतःहून, आनंदाने त्‍याला बोलावत आहेत. शिवाजी गावोगावच्‍या, ठिकठिकाणच्‍या शाळांतील मुलांना विज्ञानखेळणी तयार करायला शिकवत आहे. शिवाजीच्या घरचा चप्‍पलदुरुस्‍तीचा व्‍यवसाय तेथपासून... सफाई कामगार आणि आज विज्ञानखेळण्‍यांचा प्रशिक्षक येथपर्यंतचा त्‍याचा प्रवास रोमहर्षक आहे.

‘सहित’चे संवत्सर नेमाड्यांच्या ‘नावे’


किशोर शिंदे अठ्ठावीस वर्षांचा किशोर शिंदे त्याच्या वयाच्या मानाने विविध कार्याने संपन्न वाटतो; आणि विशेष म्हणजे त्याचे काम मराठी साहित्य संस्कृती यांच्या प्रसाराला वेगळे, नवे आणि आधुनिक वळण देण्याचे आहे! तो बोलतो शांत, मृदू. तो जनसंपर्क अधिकारी म्‍हणून काम करतो, पण त्याला ओढ आहे मराठी साहित्याची . त्याने वयाच्या आठव्या वर्षापासून मराठी साहित्य वाचनास सुरुवात केली आणि सोळाव्या वर्षी ‘कोसला’ वाचली तेव्हा तो सर्दावून गेला! त्याला बोरकरांपासून ग्रेसपर्यंतचे कवी मुखोद्गत आहेत.

बाबा आढाव - समाजपरिवर्तनाच्या आंदोलनात


कार्यमग्न बाबा आढाव डॉ. बाबा आढाव यांना ‘टाइम्स ऑफ इंडिया ’चा ‘जीवनगौरव पुरस्कार ’ जाहीर झाला, हा पुरस्कार देणार्‍यांचाच गौरव आहे! एक्याऐंशी वर्षं वय असलेले बाबा गेल्या साठ वर्षांपेक्षा जास्त काळ सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रांत कार्यरत आहेत. ते असंघटित कष्टकर्‍यांचे नेते म्हणून परिचित आहेत. त्यांनी त्या क्षेत्रात केलेले कार्य हे अतुलनीय आहे. त्यांचा आणि माझा स्नेह सदतीस वर्षांपेक्षा जास्त जुना आहे, तेव्हापासून  हमालांच्या जीवनात झालेले आमूलाग्र बदल जवळून बघण्याची संधी मला मिळाली.

अक्षय उणेचा आणि साल्सा!


अक्षय उणेचाअक्षय उणेचा या पुण्याच्या तरुणाने ऑस्ट्रेलियात १६ जून २०१२ रोजी पार पडलेल्या आंतरराष्ट्रीय साल्सा नृत्य स्पर्धेत प्रथम क्रमांक पटकावून पुण्याचा झेंडा सातासमुद्रापार फडकावला आहे. विदेशी नृत्य- प्रकारांनी भारतीय तरुणांना आकर्षित केले असून त्यांचा कल जगभरातील नृत्याचे विविध प्रकार शिकण्याकडे दिसून येतो. भारतीय तरुणांची पावले लॅटिन नृत्यप्रकारांमध्येही थिरकू लागली आहेत. तरुण पिढी आवडीने लॅटिन नृत्यप्रकारांचा दिल्ली, कोलकाता, बंगळुरू, मुंबई , पाटणा आणि आता पुणे यांसारख्या मोठ्या शहरांत आनंद घेत आहे.