आशा पाटील यांची लोकविलक्षण भ्रमंती!


सायकल शर्यतीमध्ये १९७३ सालापासून १९८७ पर्यंत सातत्याने सहभागी होणारी तळेगाव दाभाडे येथील पहिली स्त्री खेळाडू!

 जुन्या मुंबई -पुणे रस्त्यावरील बोरघाट एकोणतीस मिनिटांत सायकलवरून चढणारी भारतातील एकमेव स्त्री सायकलपटू!

 मुंबई-पुणे रस्ता न थांबता पाच तास पंचेचाळीस मिनिटांमध्ये पार करणारी एकमेव स्त्री खेळाडू!

 पाच फूट दोन इंच उंची, नीटनेटके बसावेत असे, कोणतीही फॅशनेबल स्टाईल न करता कापलेले करड्या रंगाचे केस, समोरच्याला दरारा वाटावा असे चेहर्‍यावरचे भाव, स्कर्ट व वर कॉलरचा शर्ट असा वेश आणि तिच्या अस्तित्वाचा अविभाज्य घटक असावा अशी ‘हिरो’ची जुन्या स्टाईलची लेडीज सायकल सतत तिच्या बरोबर!

 शिरपेचामध्ये अनेक उपाधी धारण केलेली, तळेगाव-दाभाडे येथील आशा पाटील!

उदय टक्‍के - हायटेक फिंगर्स


ज्यांच्या केसालाही धक्का लागला तर सर्व महाराष्ट्रभर प्रतिक्रिया उमटेल अशा बाळासाहेब ठाकरे ह्यांचे केस तो कापू शकत होता! त्यासाठी त्यांची मर्जी संपादन करून, तो त्यांचा हेअर स्टायलिस्ट बनला. त्याचे नाव उदय टक्के. पण मित्रमंडळी त्याला म्हणतात बाबुराव.

उदय आमच्या ट्रेकिंग ग्रूपमधला मित्र. तो आमच्यासारखा साधासुधा होता, पण आता, तो एकदम हाय-टेक कुशल आणि यशस्वी व्यावसायिक झाला आहे. त्याने खूप मोठी भरारी घेतली आहे, पण स्वभावाने तो जुना बाबुरावच आहे!

ज्योती म्हापसेकरची झेप!


     मुंबईची छोटी-बुटकी दिसणारी ज्योती म्हापसेकर धाडसाने व पूर्ण विश्वासाने सहा फुटी बिल क्लिंटनसमोर उभी राहिली! ती क्लिंटन फाउंडेशनच्याच निमंत्रणावरून सध्या अमेरिकेत आहे.

     ज्योती म्हापसेकर यांच्या विचारकार्याचा सन्मान!

ज्योती म्हापसेकर      ‘मुलगी झाली हो’ या नाटकामुळे महाराष्ट्राला व जगालाही परिचित झालेल्या ज्योती म्हापसेकर यांचा पुढील प्रवास अधिकच मोठा आणि त्यांचे क्षितिज विस्तारत जाणारा आहे. म्हापसेकर यांनी ‘क्लिंटन फाउंडेशन’च्या निमंत्रणावरून अमेरिकेत पर्यावरण या विषयावर सादरीकरण केले. फाउंडेशनने म्हापसेकर यांना अमेरिकेत बोलावले ते त्यांच्या कचरा व्यवस्थापन व पर्यावरण या क्षेत्रांतील उपक्रमशील कामामुळे. फाउंडेशनने त्यांचे व्यासपीठ त्या वर्षी जगातील फक्त सहा लोकांना उपलब्ध करून दिले. त्यात ज्योती म्हापसेकर यांचा समावेश होता.

श्रीधर फडके - सद्गुणी कलावंत

अज्ञात 16/07/2010

“मी कोणत्याही कलेची साधना ही देवपूजाच मानतो” असं म्हणणारे श्रीधर फडके हे नव्या पिढीतील प्रज्ञावंत, प्रतिभावंत, अग्रगण्य संगीतकार व गायक आहेत. प्रख्यात गायक व संगीतकार कै. सुधीर फडके यांचे ते चिरंजीव. गीत-कवितेतील अर्थाला, शब्दांतील सौंदर्याला अधोरेखित करण्याची सुधीर फडके यांची गायनशैली श्रीधर फडके यांनी अतिशय जाणीवपूर्वक आत्मसात केली असली, तरी त्यांनी स्वत:चा स्वतंत्र ठसा उमटवला आहे. त्यांना घरचा समृद्ध वारसा असला तरी संगीतकार किंवा गायक व्हायचं असं काही त्यांनी ठरवलेलं नव्हतं. पितृसहवास हा मौलिक ठेवा असला तरी त्यांच्या लहानपणी त्यांचा गाण्याशी संबंध ऐकण्यापुरताच होता. आधी शिक्षण पुरं कर असं वडिलांनीच बजावलं होतं. मुंबईच्या रुपारेल महाविद्यालयातून 'फिजिक्स' व 'इलेक्ट्रॉनिक्स' या विषयांत एम.एस्सी. केल्यावर ते पुढील शिक्षणासाठी अमेरिकेला गेले व त्यांनी न्यूयॉर्क येथे मातोश्री ललिता फडके यांच्या समवेत...कॉम्प्युटर सायन्स या विषयात एम.एस. पदवी संपादन केली. त्यांच्या संगीत-प्रवासाला आरंभ झाला अमेरिकेत. कॅम्लिन कंपनीच्या मालती दांडेकर अमेरिका भेटीवर आल्या होत्या. त्यांनी श्रीधर फडके यांना हरिपाठाचं पुस्तक दिलं व 'देवाचिया व्दारी, उभा क्षणभरी...' या अभंगाला चाल लावण्याची विनंती केली. त्याप्रमाणे श्रीधर फडके यांनी चाल बांधली व तेथेच, कोलंबिया विद्यापीठातील कार्यक्रमात खुद्द सुधीर फडके यांनी त्या चालीवर हा अभंग गायला.

श्रीधर फडके - नव्या पिढीतील प्रज्ञावंत कलाकार

अज्ञात 16/07/2010

“मी कोणत्याही कलेची साधना ही देवपूजाच मानतो” असं म्हणणारे श्रीधर फडके हे नव्या पिढीतील प्रज्ञावंत, प्रतिभावंत, अग्रगण्य संगीतकार व गायक आहेत. प्रख्यात गायक व संगीतकार कै. सुधीर फडके यांचे ते चिरंजीव. गीत-कवितेतील अर्थाला, शब्दांतील सौंदर्याला अधोरेखित करण्याची सुधीर फडके यांची गायनशैली श्रीधर फडके यांनी अतिशय जाणीवपूर्वक आत्मसात केली असली, तरी त्यांनी स्वत:चा स्वतंत्र ठसा उमटवला आहे. त्यांना घरचा समृद्ध वारसा असला तरी संगीतकार किंवा गायक व्हायचं असं काही त्यांनी ठरवलेलं नव्हतं. पितृसहवास हा मौलिक ठेवा असला तरी त्यांच्या लहानपणी त्यांचा गाण्याशी संबंध ऐकण्यापुरताच होता. आधी शिक्षण पुरं कर असं वडिलांनीच बजावलं होतं. मुंबईच्या रुपारेल महाविद्यालयातून 'फिजिक्स' व 'इलेक्ट्रॉनिक्स' या विषयांत एम.एस्सी. केल्यावर ते पुढील शिक्षणासाठी अमेरिकेला गेले व त्यांनी न्यूयॉर्क येथे मातोश्री ललिता फडके यांच्या समवेत...कॉम्प्युटर सायन्स या विषयात एम.एस. पदवी संपादन केली. त्यांच्या संगीत-प्रवासाला आरंभ झाला अमेरिकेत. कॅम्लिन कंपनीच्या मालती दांडेकर अमेरिका भेटीवर आल्या होत्या. त्यांनी श्रीधर फडके यांना हरिपाठाचं पुस्तक दिलं व 'देवाचिया व्दारी, उभा क्षणभरी...' या अभंगाला चाल लावण्याची विनंती केली. त्याप्रमाणे श्रीधर फडके यांनी चाल बांधली व तेथेच, कोलंबिया विद्यापीठातील कार्यक्रमात खुद्द सुधीर फडके यांनी त्या चालीवर हा अभंग गायला. 'हा आपल्या आयुष्यातील जपावासा वाटलेला क्षण' असं श्रीधर फडके म्हणतात.

“फिटे अंधाराचे जाळे, झाले मोकळे आकाश” (चित्रपट - लक्ष्मीची पाऊले) हे गीत त्यांनी लावलेल्या चालीमुळे लोकप्रिय झालं. सुधीर मोघे यांनी लिहिलेलं हे गीत ’बाबुजी’ (सुधीर फडके) व आशा भोसले यांनी गायलं होतं.

संगीत हा श्रीधर फडके यांचा व्यवसाय नसल्यानं त्यांनी कधीही तडजोड केली नाही. सवंगपणाला बळी पडून त्यांनी कधी रतीब घातला नाही किंवा चालींच्या जिलब्या पाडल्या नाहीत. त्यांना कवितेची सखोल जाण आहे.‘मन मनास उमगत नाही’ ही ग्रेस यांची कविता. पहिल्या चार ओळींना चाल लावली. त्यांना पण पुढील ओळींचा अर्थ उमगेना. तेव्हा त्यांनी आपल्या चालीचं घोडं तसंच पुढे दामटलं नाही, तर त्यांच्या आवडत्या कवींपैकी एक असलेले सुधीर मोघे यांना आपली अडचण सांगून चाल लावलेल्या ओळी ऐकवल्या आणि 'तुम्हाला या ओळींच्या आधारे काही सुचलं तर पाहा' असं सुचवलं. मोघे सिद्धहस्त कवी, त्यांनी श्रीधर फडके यांची विनंती मान्य केली व पुढील ओळी लिहून दिल्या - 

स्वप्नातील पदर धुक्याचा
हातास कसा लागावा
आधार कसा शोधावा
मन मनास उमगत नाही.

श्रीधर फडके यांच्या तळमळीला मोघे यांनी सृजनात्मक प्रतिसाद दिल्यानं एका सुरेल गीताचा जन्म झाला.

कवितेवर असं कलम करून घेण्याची किमया श्रीधर फडके यांनी आणखी एकदा घडवून आणली. वैद्य यांच्या पुढील ओळी श्रीधर फडकें यांना फार भावल्या. त्या अशा...

कुठे जातात भेटून
कशा होतात ओळखी
आणि आपली माणसे
कशी होतात पारखी

या ओळीदेखील फडके यांनी सुधीर मोघे यांना ऐकवल्या व पुढील ओळी लिहून देण्याची विनंती केली. त्यानुसार, मोघे यांनी पुढील ओळी रचल्या...

कुण्या देशाचे पाखरू
माझ्या अंगणात आले
त्याचे पंख परदेशी
परी ओळखीचे डोळे

श्रीधर फडके यांनी शास्त्रीय संगीताचे शिक्षण घेतले नसले तरी त्यांच्या अनेक चाली रागांवर आधारित आहेत. उदाहरणार्थ, ओंकार स्वरूपा (बैरागी भैरवी), ऋतू हिरवा (चारुकेशी), फिटे अंधाराचे जाळे (मिश्र भैरवी), सांज ये गोकुळी (पूर्वाकल्याण व यमनकल्याण), मी राधिका, मी प्रेमिका (मधुकंस)...

श्रीधर फडके एखादं गाणं आवडलं, की चाल लावण्यासाठी झगडणं काही तासांपासून ते सहा महिन्यांपर्यंत असू शकतं असं श्रीधर फडके म्हणतात. ‘मना लागो छंद, नित्य गोविंद गोविंद’ या एकनाथांच्या अभंगाला बरोबर चाल सुचायला सहा महिने लागले. एकदा तर गंमतच झाली. कविवर्य ग्रेस यांच्या ‘तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी’ या कवितेला चाल लावायची होती. त्या दिवशी ते पुण्यात होते, पण दिवसभरात काही सुचलं नाही, पण मुंबईला परतायच्या प्रवासात पनवेलच्या आसपास चाल मनात दाटून आली. ती हरवू नये, सांडू नये म्हणून श्रीधर फडके ती चाल मुंबईला पोचेपर्यंत गुणगुणत आले. प्रत्येक चालीची कुंडली वेगळी असते असं सांगून फडके म्हणतात, “अंतरा व मुखडा या प्रमाणे त्यांतील नि:शब्द जागाही एकाच लयीत गुंफणे आवश्यक आहे. त्यामध्ये त्रुटी राहिली तर छोट्या तुकड्या तुकड्यात गाणं ऐकल्याचा भास निर्माण होतो. गाणं कसं असावं, चाल कशी बांधावी, उत्तम चाल कशी असावी हे मी बाबुजींकडून शिकलो."

श्रीधर फडके यांनी सतरा ध्वनिफितींचे दिग्दर्शन केले आहे. त्यांपैकी मनाचे श्लोक, ओंकार स्वरूपा, अवघा विठ्ठलु, ऋतू हिरवा या ध्वनिफिती/ सीडीज यशस्वी झाल्या, त्याबद्दल त्यांना 'प्लॅटिनम डिस्क' प्रदान करण्यात आली. स्वत:चं खास तंत्र व गायनशैली विकसित केलेल्या श्रीधर फडके यांनी अभंग, भावगीतं, भक्तिगीतं, विराण्या, गजल, नाट्यसंगीताचा बाज असलेली गाणी असे अनेक प्रकार लीलया सादर केले आहेत. ते गीतातील शब्द व भाव प्रासादिक स्वररचनांमधून सादर करतात, तेव्हा श्रोते मंत्रमुग्ध होतात. 'नव्या पिढीतील श्रीधर फडके हे एक चांगले संगीतकार आहेत' या शब्दांत प्रख्यात गायिका आशा भोसले यांनी त्यांचा गौरव केला आहे, तर “त्यांनी स्वत: स्वरांचे सिंहासन तयार केले आहे”, अशी प्रशंसा संगीतकार यशवंत देव यांनी केली आहे. 'मितभाषी, निगर्वी, शालीन असलेले फडके हे सुसंस्कृत, सभ्य, सद्गुुुुणी कलावंत आहेत' असं अभिनेते विक्रम गोखले यांनी म्हटलं आहे.

त्यांच्या प्रतिभेचा ‘ऋतू हिरवा’ असाच बहरत राहो असंच त्यांच्या लाखो चाहत्यांना वाटेल.

- अशोक जैन

Last Updated on 6th Oct 2017

पद्मजा फेणाणी-जोगळेकर - जीवन-एक मैफल!

अज्ञात 24/06/2010

कार्यक्रमांतून गात नसते तेव्हा आल्बमच्या ध्वनिमुद्रणात व्यग्र असते किंवा ती महाराष्ट्रातून कुठून कुठून येणा-या वेगवेगळ्या वयांच्या विद्यार्थ्यांची गाण्याची शिकवणीही एखाद्या अस्सल पंतोजीसारखी घेत असते! किंवा कुणा आजारी माणसाच्या औषधोपचारासाठी पदरमोड करून धावत असते. घरात असते तेव्हा ती खाण्यावरही गाण्याइतकेच प्रेम करते! नॉनव्हेज प्रेमाने खाते! डोशावर सारस्वती पध्दतीने मध भरपूर ओतून डोसा चवीने खाते. चवीने खातात ते चवीचे जीवन जगतात हेच खरे! पद्मजाचे जीवनच एखाद्या सुग्रास मेजवानीसारखे आहे! खरे तर, तिचे जीवन ही एक मैफल आहे!

पद्मजा फेणाणी-जोगळेकरपद्मजाचा जन्म गळ्यात देवदत्त स्वर घेऊन कलावंत कुटुंबात झाला. वडील शंकरराव- कमर्शिअल आर्टिस्ट, स्क्रेपरबोर्ड आर्टिस्ट आणि संगीतप्रेमी. आई शैलजा-हस्तकलानिपुण. थोरली बहीण उषा-संगीत, नृत्य आणि चित्रकलाप्रेमी. भाऊ विनायक - तबलावादक. पद्मजा नामवंत बालमोहन विद्यामंदिरातून शालांत परीक्षा आणि रुपारेल महाविद्यालयातून बारावी परीक्षा उत्तम गुणांनी उत्तीर्ण झाली होती. ती सोफिया महाविद्यालयातून मायक्रोबॉयोलॉजी हा विषय घेऊन बी.एस्सी. प्रथम वर्गात उत्तीर्ण झाली. पद्मजाने पॅथॉलॉजिस्ट व्हावे अशी तिच्या आई-वडिलांची त्यावेळी अपेक्षा होती.

संत श्रीकबीर जयंती

अज्ञात 11/06/2010

संत श्रीकबीर हे उत्तर भारतातील श्रेष्ठ साक्षात्कारी संत. संत कबीर श्रीरामाचे निस्सीम भक्त होते. त्यांना लौकीक शिक्षण नव्हते. मात्र त्यांनी व्यक्त केलेली त्यांची विचारधारा व त्यांनी रचलेले दोहे यांतून आध्यात्मिक व्यक्तींना अंतर्मुख करण्याची क्षमता आहे. त्यांनी रचलेले काही भक्तिविषयक दोहे :

प्रेम बिना जो भक्ति है, सो निज दंभ विचार | उदर भरन के कारन, जन्म गवाइये सार|| - प्रेमाशिवाय केलेली भक्ती ही भक्ती नसून दंभ आहे. केवळ बाह्य उपचाराने भक्ती केल्यास त्या प्रदर्शनाला स्वार्थ म्हणतात. तो उपजीविकेसाठी केला जातो. खर्‍या भक्तीशिवाय सगळे काही व्यर्थ आहे.

भक्ती बिना नहि निस्तरै, लाख करै जो कोय | शब्द सनेही है रहै, घरको पहुंचे सोय || - भक्तीशिवाय उद्धार होणे असंभव आहे. कोणी लाखो प्रयत्न केले तरी भक्तीशिवाय सारे व्यर्थ आहे. जे जीव सद्गुरुप्रेमी आहेत, सत्य ज्ञानाचे आचरण करणारे आहेत ते फक्त त्यांचे ध्येय प्राप्त करू शकतात.

भक्ति निसैनी मुक्ति की, संत चढे सब धाय | जिन जिन मन आलस किया, जनम जनम पछिताय || - मुक्तीचे मूळ साधन भक्ती आहे. म्हणून साधू जन आणि ज्ञानी पुरुष त्या मुक्तीरूपी साधनावर धावत चढतात. तात्पर्य हे आहे, की जे लोक भक्तिसाधना करतात, परंतु आळस करतात, त्यांना अनेक जन्म पश्चाताप करावा लागतो. कारण ती संधी पुन्हा पुन्हा मिळत नाही.

जादूगार रंगसम्राट रघुवीर मुळगावकर

अज्ञात 30/04/2010

रघुवीर मुळगावकरांचा जन्म झाला गोव्यातील अस्नोडा येथे, 14 नोव्हेंबर 1918 रोजी (कार्तिक शुध्द चतुदर्शी शके 1840) रात्री 8.15 वाजता. त्यांचे वडील शंकरराव मुळगावकर हेही चित्रकार होते. त्यांचे मूळ नाव राजाध्यक्ष. त्यांनी ते गावाच्या नावावरून मुळगावकर केले. शंकररावांनी गोव्यात चित्रकलेचा एक क्लास चालवला होता. त्यांचा मोठा मुलगा देखील चित्रकलेत पारंगत होता. पण दुर्दैवाने, तो अल्पायुषी ठरला. पुढे रघुवीरने वडिलांचा केवळ वारसा चालवला नाही तर मुळगावकर हे नाव उत्कर्षावर नेऊन ठेवले!

प्रसिध्द चित्रकार त्रिंदाद हे मुळगावकरांच्या शेजारी राहत. छोटा रघुवीर त्यांची चित्रे न्याहाळत बसत असे. त्रिदांदांनीही या मुलातील कलागुण हेरले होते. त्यांनी शंकररावांना सांगितले, की ''हा मुलगा पुढे चित्रकलेतच नाव कमावणार आहे. त्याचे भविष्य त्यातच आहे. त्याला मुंबईला पाठवा. त्याच्या क्षेत्राला वाव देणारे ते एकच ठिकाण आहे.''

रघुवीर मुळगावकर मुंबईला आले. त्या काळात चित्रमहर्षी एस.एम. पंडित यांचे नाव सर्वत्र गाजत होते. चित्रपट, पोस्टर्स, कॅलेंडर्स ही माध्यमे प्रकर्षाने लोकांसमोर होती. त्यांचे मोठया प्रमाणातील काम पंडितांकडे चालत असे. मुळगावकरांनी मुंबईला आल्यानंतर काही काळ एस.एम. पंडितांकडे काढला. मुळगावकरांनी एकलव्याप्रमाणे पंडितांचे काम न्याहाळत त्यांची शैली जवळून अनुभवली.

नंतर मुळगावकर गिरगावात स्थायिक झाले. तेथे कुलकर्णी ग्रंथागार, केशव भिकाजी ढवळे, ग.पां. परचुरे, रायकर यांच्या प्रकाशनांच्या पुस्तकांच्या वेष्टनांची कामे मिळू लागली. तो काळ मराठी साहित्यातला सुवर्णकाळ म्हणून ओळखला जातो. पुस्तके, मासिके याचसोबत कॅलेंडर्सही मोठया प्रमाणात प्रकाशित होत असत. उत्पादन कोणतेही असो, त्यावर देवदेवतांची चित्रे असलेली कॅलेंडर्स छापली जात असत. आणि ही सर्वच मुळगावकरांच्या कुंचल्याने नटू लागली. प्रत्येक देवाची ओळख मुळगावकरांच्या चित्राने होऊ लागली. मुळगावकरांनीच देवांना चेहरे दिले. पूर्वी राजा रविवर्माने देवदेवतांची चित्रे काढून ती घरोघरी पोचवली होती. तेच काम मुळगावकरांनी एवढया मोठया प्रमाणावर केले, की त्यांच्या चित्रांमुळे ते प्रत्येक मराठी कुटुंबाचा हिस्सा बनले. प्रत्येक माणसाने आपल्या मनात जपलेल्या दैवताला मुळगावकरांनी मूर्त स्वरूप दिले. असा कोणताही देव किंवा त्याचा अवतार नसेल की जो मुळगावकरांच्या कुंचल्याने साकार झाला नाही. श्रीराम-सीता, यशोदा-कृष्ण, विष्णू-लक्ष्मी, सरस्वती, गणेश, शंकर-पार्वती अशा अनेक देवतांना त्यांनी साकारले. कृष्ण रूप तर त्यांनी अगदी बालपणापासून ते कुरुक्षेत्रावर अर्जुनाला गीता सांगण्यापर्यंत विविधतेने रेखाटले आहे.

गझल तरुणाईची


चौदा एप्रिल (2010) रोजी बोरिवलीच्या प्रबोधनकार नाटयगृहाच्या 'मिनी थिएटर'मध्ये, विजय गटलेवारांच्या 'गझल तरुणाईची' ह्या मराठी गझल आल्बमचे (ऑडिओ सी.डी.) प्रकाशन चित्रपट निर्मात्या सुषमा शिरोमणींच्या हस्ते झाले. आल्बमच्या सर्व गझला कवी सदानंद डबीर यांच्या आहेत. ह्या प्रसंगी विजय गटलेवारांच्या गझल गायनाचाही कार्यक्रम झाला. आय्.पी.एल.चे वारे असूनही कार्यक्रम 'हौसफुल्ल' झाला!

माधव ज्यूलियनांनी गेल्या शतकात गझलची फारसी वृत्तं (बहर) मराठीत आणली, हे योगदान मान्य करूनही, मराठी गझलांचा प्रारंभ सुरेश भटांपासून झाला हे गृहित धरले जाते. खुद्द माधव ज्यूलियनांना गझलचा 'एकयमकीपणा' (रदीफ) मराठीत रुजेल का? अशी शंका होती, त्यामुळे त्यांनी, आपण फारसी वृत्तात 'गीतरचना' केल्याचे म्हटले आहे. त्यांनी फारसी शब्दांचा वापरही केला. भटांच्या हयातीत आणि नंतर मराठी गझल 'लिहिणाऱ्यांची' संख्या वाढत आहे. तो एक नवा 'कल्ट' तयार होत आहे. शेकडोजण मराठी गझला लिहिताहेत. त्यांतले बहुसंख्य, आपण भटांच्या प्रभावात आहोत हे कौतुकाने सांगतात आणि छातीला व मस्तकाला हात लावतात. (उर्दू ढंगाने की पंजाबी ढंगाने?) त्यांपैकी स्वतंत्र शैलीने ठसा उमटवणारे गझलकार हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतके जेमतेम आढळतील. त्यांतही अलिकडे, 'खयाल' संग्रहानंतर सदानंद डबीरांचे नाव चर्चेत अधिक आहे. त्यांना आपली स्वतंत्र शैली गवसली आहे असा राम पंडितांसारख्यांनी अभिप्राय दिला आहे. त्यांची गीतेही लोकप्रिय झाली आहेत. फक्त त्यांच्या गझलांचा प्रस्तुत आल्बम हा तिसरा आहे. गटलेवारांच्या कार्यक्रमाचे निवेदन करताना सदानंद डबीरांनी दोन मुद्दे मांडले. एक- डॉ. आंबेडकरांच्या जयंतीला गझल आल्बम प्रसिध्द होण्यातले औचित्य असे की 'शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा' ही डॉ. आंबेडकरांची त्रिसूत्री. गझल रुजवण्यासाठी सुरेश भटांनी ती वापरली. ते आधी गझल 'शिकले', त्यांनी नवोदितांना 'संघटित केले' आणि प्रस्थापित मराठी सारस्वतांशी 'संघर्ष' केला. सुरेश भटांच्या जन्मदिवसाची पूर्वसंध्या 14 एप्रिल रोजी येते.

दुसरा मुद्दा - सुरेश भटांचा 'रूपगंधा' हा पहिला संग्रह 15 मार्च 1961 रोजी प्रकाशित झाला. 'मल्मली तारुण्य माझे', 'पूर्तता माझ्या व्यथेची' अशा त्यांतल्या गझला 1960 साली लिहिल्या गेल्या असाव्यात, म्हणजे महाराष्ट्र राज्याचा आणि मराठी गझलचा, दोन्ही सुवर्ण महोत्सव एकाच वर्षी येतात!

गझल गायकीतही फारसे नवे घडत नाही. ग़ज़लनवाज़ भीमराव पांचाळे अनेक वर्षे गात आहेत. त्यांनी स्वत:चे (सं)स्थान निर्माण केले आहे. त्यांच्या या 'एकनिष्ठे'त त्यांचा एकसूरीपणा ध्यानात घेतला जात नाही. त्यांचा एक चाहता वर्ग असला तरी त्यांच्या आवाजाच्या मर्यादा, वयोमानानुसार अधिक त्रासदायक झाल्या आहेत. दुसरे बरेचसे एकनिष्ठ गझलगायक माधव भागवत. त्यांचा आवाज गझलगायकीला योग्य आहे. त्यांना 'गझल गंधर्व' ही उपाधीही (उदयदादा लाडांनी) दिली आहे. पण त्यांच्याकडून पारंपरिक गझलगायकीव्यतिरिक्त नवे योगदान झालेले नाही. कवी चंद्रशेखर सानेकर व गायक मिथिलेश पाटणकर काही प्रयोग करतात, पण त्यांचाही एक साचा बनतोय. ही कोंडी फोडायला ताज्या दमाचा, सळसळत्या रक्ताचा युवा गायकच यायला हवा- तो विजय गटलेवारांच्या रूपाने मराठी गझलविश्वाला मिळणार का असा आशादायक विचार गटलेवारांच्या कार्यक्रमानंतर मनी आला.

'ग़ज़ल तरुणाईची' ह्या आल्बमच्या शीर्षकातच विजय गटलेवारांनी अर्धी बाजी मारली आहे असा अभिप्राय उपस्थितांनी दिला. 'श्रावणातल्या उन्हात बांधू घर वेडयाचे' ही गझल त्यांनी म्युझिक ट्रॅकवर सादर केली. हा प्रकार बुर्जूगांना धक्का देणारा, तर तरुणाईला आकर्षून घेणारा होता. 'सर एक पावसाची' आणि 'गझल असावी' ह्या गझला पूर्ण 'पॉप' शैलीत नसल्या तरी संयतपणे वेगळे वळण घेणाऱ्या आहेत. आल्बममधल्या अन्य गझला ताज्या असूनही परंपरेचा 'आब व अदब' सांभाळणाऱ्या आहेत. आल्बम सुरेश भटांना यथोचितपणे समर्पित करण्यात आला आहे. आल्बमच्या शेवटी, सदानंद डबीरांनी सुरेश भटांच्या निधनानंतर त्यांच्यावर लिहिलेली गझल आहे. तीदेखील वेधक वाटते.

डबीरांचे निवेदन 'मिश्किल' असते, पण त्यातून त्यांचा अभ्यास व त्यांची निष्ठा जाणवते. ते 'कुसुमाकर' मासिकात व त्याआधी 'रुची'त कविता व गझल ह्यां सातत्याने वाचनवेधक लिहित आले आहेत. विजयने पहिली गझल गायल्यावर विनंती केली, की सभागृहातले दिवे लावावे. त्यावर डबीरांनी हजरजबाबीपणे कॉमेंट केली, की 'आम्हाला प्रेक्षकांना अंधारात ठेवायचे नाही!'- ह्या वाक्याने हशा व टाळया तर आल्याच, पण मैफिलीतले श्रोते एकदम मोकळे झाले व मैफिल उत्तरोत्तर रंगत केली.

गझल एक 'तहजीब' (संस्कृती) आहे, हे निदा फासलींचे वाक्य उद्धृत करून, सुरेश भटांचा संदर्भ देत डबीरांनी स्पष्ट केले, की आम्ही गझलचा आकृतिबंध घेतला आहे- संस्कृती नाही. त्यामुळे मराठी गझल ही मराठी संस्कृती सांगणार व मराठीच वाटणार.

विजयला 'थोडीच शुध्द बाकी' ह्या गझलसाठी 'वन्समोअर' मिळाला. विशेषत: 'काळोख सोबतीला घेऊन मी निघालो। लाजून सूर्य आता मागून येत आहे'- ह्या बाबा आमटे यांना समर्पित केलेल्या शेराने मैफिल कळसाला गेली.

गायक-नट बावडेकर सन्माननीय पाहुणे होते. त्यांनी एखादी रचना सादर करावी अशी सूचना आयोजकांनी (किंवा प्रायोजकांनी) केली. त्यांनी नव्या नाटकातल्या अशोक पत्कींच्या संगीतातली सदानंद डबीरांची दोन गीते (त्यामुळे ती जणू 'सदानंद डबीर-रजनी' घडून आली!) व 'कैवल्याच्या चांदण्याला' हे पद म्हटले. त्यांचे गायन चांगले असले तरी त्यांनी वीस-पंचवीस मिनिटे घेतल्याने प्रकाशन समारंभ लांबणीवर पडला. संयोजकांना व कलाकारांना वेळेचे भान ही फार आवश्यक गोष्ट आहे.

'झी सारेगमप'मुळे विजय गटलेवार हे नाव घराघरात आणि रसिकांच्या मनापर्यंत पोचले आहे. त्या स्पर्धेतही त्यांचे गझलगायन लक्षवेधी झाले होते. मात्र तेथे ते बाजी मारू शकले नाहीत, ते त्यांच्या गायनाच्या आडदांडपणामुळे. त्यांचा त्यावेळचा 'ऍप्रोच' गावरान वाटे, पण मुंबईत राहून त्यांच्यामध्ये जरूर ते 'सॉफिस्टिकेशन' येत आहे असे जाणवले.

विजयने संगीत दिलेला व अन्य गायकांसोबत गायलेला 'कॉलेजच्या कट्टयावर' हा 'पॉप आल्बम' व इलाही जमादारांच्या गझलांची 'करार केला' ही सी.डी. ह्याआधीच प्रकाशित झाली आहे.

'गझल तरुणाईची' ह्या आल्बमची निर्मिती 'कृणाल' ह्या कंपनीने केली आहे. ह्या आल्मबने नावाप्रमाणे मराठी गझलविश्वात नवे वारे खेळू लागेल अशी आशा!

 

 

शोध स्वधर्माचा-रवींद्र व स्मिता कोल्हे


माणसाचे विहीत कर्म म्हणजे त्याचा स्वधर्म, असे विनोबा म्हणायचे. माणसाला स्वधर्माचा शोध एकदा लागला की त्याच्या आयुष्याला जणू सुगंध येतो! या स्वधर्माच्या शोधात अनेकांची आख्खी आयुष्ये पालथी पडतात. स्वधर्म जर गवसला नाही तर आयुष्य म्हणजे अनेक अपयशी प्रयत्नांचे जणू गाठोडे होऊन बसते. पण हा स्वधर्माचा शोध सोपा नसतो. या शोधाचे पांथस्थ असलेले असेच एक ध्येयवेडे दांपत्य म्हणजे डॉ. रवींद्र व सौ. स्मिता कोल्हे. एम.बी.बी.एस., एम.डी. असलेला हा माणूस निष्ठेने खेडयात राहून आदिवासींच्या प्रश्नांचा अभ्यास करत आहे. ते सोडवण्यासाठी वेगवेगळ्या मार्गाचा शोध घेत आहे.

अमरावती जिल्ह्यातील धारणी तालुका प्रसिध्द आहे, मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पासाठी, तेथील पट्टेदार वाघांसाठी, दुर्गम व घनदाट जंगलासाठी आणि गेल्या काही वर्षांपासून गाजत असलेल्या आदिवासींच्या कुपोषणासाठी. याच तालुक्यातील बैरागड व परतवाडा-धारणी रोडवरील कोलुपूर या ठिकाणी या दांपत्याची वस्ती आहे.

बैरागड हे अमरावती जिल्ह्यातील धारणी तालुक्यात असलेले दोन हजार लोकवस्तीचे खेडेगाव. ते तापी नदीच्या किनारी वसले आहे. हिवाळयात तर तिथे कधी-कधी चक्क हिमवर्षाव होतो! गावात मुस्लिम, आदिवासी गोंड व कोरकू अशी संमिश्र वस्ती आहे.

कित्येकदा, थोर व्यक्तीच्या सान्निध्यात वावरताना आपल्या मनावर दडपण असते. डॉक्टर दांपत्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रकर्षाने जाणवणारा एक पैलू हा, की त्यांच्यासमोर आपण बुजून जात नाही. कदाचित, तो त्यांच्या वलयांकित जीवनाचा प्रभाव असू शकेल. परंतु त्याचवेळी आपण समृध्द व्यक्तींच्या संपर्कात आहोत याची जाणीव मात्र तीव्रतेने झाल्याशिवाय राहात नाही.