अग्निहोत्र - वैज्ञानिक दृष्टिकोन

प्रतिनिधी 13/01/2018

_Agnihotra_VaidnyanikDrushtikon_2.jpgअग्निहोत्र ह्या प्राचीन यज्ञविधीने आधुनिक काळात काही जाणकारांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. यज्ञाचे सर्व उद्देश अग्निहोत्रात सर्वसामान्य माणसाला लाभू शकतात. त्यामुळे वैज्ञानिक दृष्टीने त्याची उपयुक्तता सिद्ध करण्याचे काम पुण्याचे डॉक्टर प्रमोद मोघे गेली पाच-सहा वर्षें करत आहेत. त्यांनी अग्निहोत्राचे परिणाम तपासून बघितले.

अग्निहोत्र हा वैदिक संस्कृतीतील रोज केला जाणारा विधी आहे. अग्निहोत्र हा विधी घरी, दारी, शेतावर, कार्यालयात अगदी दहा मिनिटांत होऊ शकतो. अग्निहोत्रास सूर्योदय व सूर्यास्त ह्या दोन्ही वेळा उपयुक्त आहेत. अग्निहोत्रासाठी पुढील गोष्टी लागतात - 1. तांब्याचे पिरॅमिड पद्धतीचे हवन पात्र, 2. गायीच्या दुधाचे शुद्ध तूप - दोन चमचे, 3. गायीच्या शेणाच्या गोवऱ्या – चार तुकडे, 4. हातसडीचे आख्खे तांदूळ अंदाजे – चार ग्रॅम.

तांब्याच्या पात्रात गायीच्या गोवऱ्यांवर थोडे तूप लावून, त्या पेटवून त्यामध्ये गायीच्या तुपात भिजवलेले तांदूळदाणे सूर्योदयाच्या वेळी पुढील मंत्र म्हणत हवन म्हणून अर्पावे.

मंत्र असे -

सूर्याय स्वाहा: । सूर्याय इदम् न मम ।।
प्रजापतये स्वाहा: । प्रजापतये इदम् न मम ।।

सूर्यास्ताच्या वेळी अग्निहोत्र करणे असल्यास पुढील मंत्र म्हणावे -
अग्नेय स्वाहा: । अग्नेय इदम् न मम ।।
प्रजापतये स्वाहा: । प्रजापतये इदम् न मम ।।

हे सर्व आटोपल्यावर पाच मिनिटे शांतपणे अग्नीसमोर बसावे.

यजुर्वेंद्र महाजन – स्पर्धेला साथ मानवी जिव्हाळ्याची!


_YajurvendraMhajan_SpardhelaSathaManviJivhalyachi_1.jpgजळगावचे यजुर्वेंद्र महाजन यांच्या कार्याचा मूळ गाभा ग्रामीण भागातील गरीब, अंध आणि अपंग विद्यार्थ्यांकडून स्पर्धा परीक्षांची तयारी करून घेणे हा आहे. त्यातून त्यांनी अनेक प्रकल्पांना चालना दिली आहे. त्यांपैकी मनाला स्पर्श करणारे काम आहे ते अंध-अपंगांना तशा परीक्षांसाठी तयारी करून घेण्याचे. त्याकरता भारतातील विद्यार्थी त्यांच्याकडे येतात व त्यांना विनामूल्य शिक्षण दिले जाते. तयारीच्या काळात त्यांची राहण्या-जेवण्याची सोय तशीच विनामूल्य केली जाते. यजुर्वेंद्र यांचे मूळ गाव जळगाव जिल्ह्यातील एरंडोल हे. त्यांचे आजोबा मुख्याध्यापक होते आणि वडील अनिल महाजन डॉक्टर होते. आजोबा शिस्तप्रिय. ते रविवारीसुद्धा शाळेत जाऊन काम करत असत. वडील केवळ एक रुपया घेऊन रुग्णांना औषधोपचार करत असत. यजुर्वेंद्र महाजन म्हणतात, “त्या दोघांकडून समाजसेवेचा वारसा आपसुकच माझ्याकडे आला.” त्यांनी बारावीच्या परीक्षेनंतर डॉक्टर व्हावे असा घरच्यांचा आग्रह होता, पण त्यांना स्वतःला त्यांचा पिंड भाषेचा असल्याचे जाणवत होते.

जातिवंत रसिक कविमनाचे आनंद सांडू


_JativantKaviManache_AanadSandu_1_0.jpgआनंद सांडू मूळ मुंबई-चेंबूरचे व्यक्तिमत्त्व विविध गुणी आहे. ते व्यवसायाने चार्टर्ड अकाउंटंट आहेत. त्याखेरीज, त्यांनी बांधकाम व्यवसायातही मोठी कामगिरी केली आहे. त्यांचे पूर्वज, प्रसिद्ध आयुर्वेद औषधांचे जनक शंभराहून अधिक वर्षांपूर्वी ठाकूरद्वार सोडून चेंबूरला येऊन स्थिरावले. आनंद सीए झाले. त्यांचा औषधी कंपनीशी संबंध राहिला नाही. ते हिशोबांत आणि वेगवेगळ्या व्यवसायांत रमले. त्यांचा उद्योग त्यांचे दोन मुलगे ‘त्रिधातू कन्स्ट्रक्शन’ या नावाने पुढे विस्तारत आहेत. आनंद सांडू हे तेथे मार्गदर्शकाच्या भूमिकेत नजर ठेवून असतात.

आनंद सांडू यांचा खरा जीव मात्र साहित्यात, विशेषत: कवितेत रमतो. ते जातिवंत रसिक माणूस आहेत. त्यांचा मोजक्या कविसंमेलनांत सहभाग असतो. त्यांची स्वत:ची तीन-चार पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. त्यांची जीवनशैली तशीच टापटिपीची, शिस्तशीर आहे. ते मुंबईत होणाऱ्या विविध संगीतादी सांस्कृतिक कार्यक्रमांना आवर्जून उपस्थित असलेले दिसतात. ते चेंबूरच्या साहित्यव्यवहारात संयोजकाच्या भूमिकेत वावरत असतात.

अरविंद टिकेकरांचे विचारधन: जरा हटके पुस्तक


_ArvindTikekar_Vichardhan_JraHatkePustak_1.jpgप्रा. अरविंद चिं. टिकेकर (5 जानेवारी 1935 ते 26 ऑक्टोबर 2010) हे विचारवंत ग्रंथपाल होते. त्यांनी त्यांचे पूर्ण आयुष्य ग्रंथालय व्यवस्थापन आणि ग्रंथालय व माहितीशास्त्र यांचे अध्ययन व अध्यापन यांसाठी वाहिले. त्यांनी मुंबई विद्यापीठाच्या ग्रंथालयाची पी. एम. जोशी, डी. एन. मार्शल आणि बी. अँडरसन यांनी प्रस्थापित केलेली वैभवशाली परंपरा पुढे नेली. त्यांनी तेथील बावीस वर्षांच्या सेवाकाळात (1973 ते 1995) अनेक नवीन कार्यपद्धती अवलंबल्या आणि मुख्य म्हणजे संगणकाचा वापर सुरू केला. त्यांनी शेकडो ग्रंथपालांना घडवले, ते जगभर पसरलेले आहेत. त्यांचा कटाक्ष विविध क्षेत्रांतील व्यक्तींना ग्रंथालय क्षेत्राशी जोडून त्यांचे योगदान प्राप्त करण्यावर होता. मी त्यापैकी एक भाग्यवान! माझे सर्व शिक्षण आणि माझी कारकीर्द गणित विषयात झाले. मला टिकेकरांनी विशेष प्रोत्साहन दिले. माझा मुंबई विद्यापीठाशी संबंध नव्हता. मी त्यांना विद्यानगरीमधील ‘जवाहरलाल नेहरू ग्रंथालया’त 1978 च्या जुलै महिन्यात भेटून ग्रंथालय वापरण्याची परवानगी मागितली. त्यांनी मला लगेच साधारण वाचक म्हणून एक वर्षासाठी सदस्य केले आणि दोन पुस्तके घरी नेण्याची मुभाही दिली. त्यानंतर आमच्या भेटी नियमितपणे होऊ लागल्या, मला त्यांचा प्रगत दृष्टिकोन आणि सचोटीने काम करण्याची जिद्द भावली. आमची ती जुळलेली नाळ त्यांच्या मृत्यूनेच तुटली.

गौरीश तळवळकर - ध्यास घेतला रचिण्याचा पाया


_GaurishTalwalkar_DyasGhetla_3_0.jpgमी शास्त्रीय गायक आहे. संगीतविद्या शिकवणे हा माझा ध्यास आहे. मी स्वत:ला सरकारी नोकरी सोडून पूर्ण वेळ संगीताला वाहून घेतले आहे. संगीतात उत्तम कलाकार घडावे हा माझा मनोदय आहे. आजचे जग हे खूप धावते आहे. कोणालाच कलेसाठी जास्त वेळ खर्च करणे जमण्यासारखे नाही. लोकांना सर्व काही लवकर पाहिजे असते, त्याला संगीतसुद्धा अपवाद नाही. आम्ही जे विद्यार्थी चांगला रियाज करतात व मनापासून संगीत शिकतात, त्यांना ते सादर करता यावे म्हणून ‘रागमंथन’ व ‘खासगी बैठक’ हे दोन कार्यक्रम आयोजित करतो.

मी स्वतः ‘खासगी बैठकी’मध्ये गातो. ती आयोजित करण्यामागील कारण हे आहे, की मुलांना शास्त्रीय संगीत ऐकावे कसे हे कळावे. आम्ही संगीत संमेलने आयोजित करतो, पण त्या संमेलनांना प्रेक्षकांची उपस्थिती अत्यंत कमी असते. फक्त वयस्कर लोक तशा संमेलनांना येतात. मुलांना जे टीव्ही-रेडिओवर ऐकायला मिळते तेच संगीत समजते व आवडते. मुलांना शास्त्रीय संगीत ऐकावे कसे? तेदेखील कळणे आवश्यक आहे. त्यासाठी मी प्रयत्नशील असतो. त्यासाठी ‘खाजगी बैठकी’चे आयोजन करतो. त्यात मी शास्त्रीय संगीताबरोबर, नाट्यगीत, भावगीत, ठुमरी यांसारखे उपशास्त्रीय प्रकार सादर करतो. त्यामुळे संगीत श्रवण सुगम होते. अनुभव असा आहे, की दोन तास गाणे ऐकल्यामुळे मानसिक दृष्टीने गाणे आवडण्यास सुरुवात होते. तशी आवड निर्माण झाली तरच पुढे त्यात झोकून देण्याचा विचार येऊ शकतो.

शिक्षण हक्क पुरस्कर्ती - वृंदन बावनकर


_ShikshanHakkaPuraskarti_VrundanBavankar_1.jpgवृंदन बावनकर नागपूरमध्ये राहते. तिने भंडारा जिल्ह्यातील पवनी तालुक्यात ‘पवन पब्लिक स्कूल’ या शाळेच्या माध्यमातून शिक्षणाचे विविध प्रयोग चालवले आहेत. वृंदनने संस्था चालवण्याचे आईवडिलांनी दिलेले आव्हान शिक्षणक्षेत्रातील कोणताही अनुभव गाठीशी नसताना वयाच्या विशीत स्वीकारले आहे. तिची शिक्षणक्षेत्रात यशस्वी वाटचाल सुरू आहे. वृंदनने तिची संस्था व्यक्तिकेंद्री होऊ नये, तिच्यानंतरही कोणी संस्था चालवणारी व्यक्ती असावी या दृष्टिकोनातून शाळेचा विस्तार केला आहे. खरे तर, वृंदनला संरक्षण सेवेमध्ये जायचे होते, वैमानिक व्हायचे होते. पण तिच्या शाळेत एनसीसीचे मार्गदर्शन करत असताना, शिक्षणातील काही त्रुटी लक्षात आल्या. वृंदनला देश घडवणाऱ्या भावी पिढीला योग्य दिशा देण्याची गरज, शिक्षणक्षेत्रातील त्रुटी तिच्या सुधारण्याची तळमळ स्वस्थ बसू देईना. तेव्हा तिने त्याच शिक्षणपद्धतीत राहून काही बदल करत दर्जेदार शिक्षण कसे देता येईल यावर काम करण्याचा निर्णय घेतला.

मधुकर गीते – व्यसनमुक्तीसाठी तीळ तीळ आयुष्य


_MadhukarGite_VyasanmuktisathiTilTil_2.jpgमधुकर गीते! ते नाशिक जिल्ह्याच्या सिन्नर तालुक्यातील मेंडीचे. त्यांनी ‘सहारा व्यसनमुक्ती केंद्रा’च्या माध्यमातून त्या कामाचा शिस्तबद्ध आराखडा मांडलेला आहे. व्यसनाधीन व्यक्तींचे दु:ख त्यांच्या थेट मनापर्यंत पोचून, ते दु:ख दूर करण्यासाठी धडपडणारे मधुकर गीते म्हणजे बाबा आमटे यांची छोटी आवृत्तीच जणू! त्यांनी स्वत:चा राहता बंगला व्यसनमुक्ती केंद्रासाठी वापरला आणि स्वत: पत्र्याच्या खोलीत राहण्यास गेले! त्यांना त्यांच्या कामात निर्माण होणारे अडथळे, समस्या काम दुपटीने करण्याचे बळ देतात. त्यांच्या मनी सगळया समस्या हळुहळू सुटतील असा दुर्दम्य आशावाद असतो.

सुशांत करंदीकर- डोंगर माथ्यावर सायकलने!


_SushantKarandikar_DongarMathyavrCyclene_1.jpgसुशांत करंदीकर हे कल्याणमधील रहिवासी. ते माउंटन बायकिंग (सायकलिंग) आणि ट्रेकिंग यांद्वारे सह्याद्रीत भ्रमंती सत्तावीस वर्षें करत आहेत. त्यांना लहानपणापासून ट्रेकिंग व सायकलिंग यांची आवड. त्यांनी पहिला ट्रेक 1989 साली दहावीच्या परीक्षेनंतर त्यांच्या मित्रांसमवेत भिमाशंकर अभयारण्यात केला. तेव्हापासून ते माउंटन ट्रेकिंग आणि बायकिंग यांमध्ये जे रमले ते रमलेच. त्यांनी सुरुवातीला माहुली गड सर केला. मग त्यांनी माहुली किल्ला कल्याणपासून जवळ असल्याकारणाने ठरावीक दिवसांत येऊन-जाऊन असा शंभर वेळा पायाखाली घातला! डोक्यात खूळ, गडसफाईचे. ते त्याला म्हणतात, गडसेवा!

खिडकीतून दिसणारे मोकळे आकाश


_KhidkitunDisnare_MokleAakash_1_0.jpgआकाश तोरणे नावाचा शिवाई शाळेत शिकणारा मुलगा. आकाशचे घर रस्त्याच्या बाजूला लहानशा झोपडीत होते. त्याच्या घरी मोठी बहीण होती, ती शिकत नव्हती. आई घरकाम करायची; आकाशचे वडील वारले होते. आई काळजीने सांगत होती, ‘मॅडम, आकाश अभ्यास करत नाही. नुसती मस्ती करतो. त्याने त्याचा चष्मा पण मस्ती करून तोडून टाकला आहे. तो ऐकतच नाही.’

‘यशो’गाथा : चवीने खाणार त्याला यशो देणार!


_YashoGatha_ChavineKhanar_1.jpgएक मराठमोळी दातांची डॉक्टर, तिची प्रॅक्टिस सांभाळून चक्क केटरिंगचा व्यवसाय करते! आणि तोही या श्रेणीतील प्रतिष्ठीत उद्योगपतींच्या घरून तिच्या पदार्थांना मागणी येते! डॉक्टरकी आणि केटरिंग हे व्यवसाय दोन टोकांवर तितक्याच समर्थपणे पेलणाऱ्या त्या जिगरबाज स्त्रीचे नाव यशोधरा धनंजय पेंडसे ऊर्फ यशो असे आहे. ती मूळची कोल्हापूरची. आई संगीत विषय घेऊन एम.ए. झालेली, वडील यशस्वी वकील, आजोबा(आईचे वडील) कोल्हापुरातील पहिले एम.डी., एक पणजोबा बॅरिस्टर केशवराव देशपांडे हे गांधीजींचे अनुयायी- त्यांनी त्यांच्या वकिलीवर देशासाठी पाणी सोडले होते. दुसरे पणजोबा वामनराव पाटकर बडोदा संस्थानाचे सरन्यायाधीश... ही गाडी अशीच पुढे-पुढे (आणि मागे मागेही) जात राहिली.