मोक्ष –ज्ञानदेवतेशी एकतानता!


_Moksha_Dnyandevteshi_1.jpgसंगणकावर आंतरजाल म्हणजे इंटरनेट अवतरले ते सुमारे वीस वर्षांपूर्वी. मुंबईतील नेहरू सेंटरने त्याच सुमाराला त्या संबंधीचे एक प्रदर्शन भरवले होते. ती सारी दुनिया नवीच होती. सर्व चमत्कार वाटायचे, पण ते माणसे घडवत होती! त्यामुळे त्यांना चमत्कार कसे म्हणणार? मला हे नेहमीच कोडे वाटत आले आहे, की भीम पराक्रम घडवणारी माणसे आजुबाजूला दिसत असताना, लोक त्यांच्याकडे पाहत नाहीत आणि भागवत सप्ताहात विष्णूच्या अवतारांच्या काल्पनिक कथांत दिवसच्या दिवस रमून जातात! ते असो. मी नेहरू सेंटरमधील प्रदर्शनात एका बूथमधील एका संगणकासमोरील तरुणास एक संदर्भ विचारला. त्याने मला एका क्षणात थेट वॉशिंग्टनच्या ‘स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूट’च्या म्युझियममध्ये नेले आणि हवा तो खुलासा केला. मी त्यामुळे मोहित झालो आणि इंटरनेट कल्पनेच्या प्रेमातच पडलो. मला वाटे, अर्जुनाला झालेले विश्वरूपदर्शन मीच साक्षात अनुभवू शकतो की! त्यासाठी मला श्रीकृष्णासारख्या मध्यस्थाची गरज नाही. माझ्या हातातील माऊसच्या साहाय्याने माझे मीच ते दर्शन घेऊ शकतो. मग मला तो छंदच लागला. मी पार जगभर ‘भटकू लागलो’ – कोणताही विषय घेऊन. मी एका व्हर्चुअल रिअॅलिटी शोमध्ये तर रोमजवळच्या एका चर्चमध्ये जाऊन थडकलो. चर्चची इमारत चारशे वर्षांपूर्वी बांधली, त्याची वीट न् वीट चढत असल्याचे मला जाणवत गेले. योग असा, की मला मी रोमला त्या चर्चमध्ये 1972 साली गेल्याचे आठवले, परिसरातील झाडे दिसू लागली. मी थरारून गेलो. तो अनुभव अद्भुत होता. मी एका साध्या डेस्क टॉप मशीनसमोर बसलेला होतो.

अध्यात्म आणि धर्म


(पुरूषोत्तम क-हाडे यांनी दिनकर गांगल यांच्या ‘अध्यात्म’ लेखावर घेतलेले आक्षेप व गांगल यांनी केलेले त्याचे निराकरण)

दिनकर गांगल यांचा अध्यात्म हा लेख वाचला. मी भगवद्गीता या विषयाचा विद्यार्थी आहे. त्यामुळे तो लेख वाचल्यानंतर मनात विचार आले ते असे - 

_Purushottam_Karhade_2.jpgक-हाडे : सुरुवातीपासूनच्या मानवी जीवनाची व धर्माची सांगड योग्य प्रकारे सांगितली आहे.

गांगल : धन्यवाद.

क-हाडे : माणूस प्रतिसृष्टी निर्माण करण्याच्या गोष्टी बोलू शकतो, हे अनुमान पटत नाही. विज्ञानाने केलेली प्रगती ध्यानात घेतली तरी मनुष्य पृथ्वीच्या -हासासाठी कारण होत आहे. नद्या व हवा यांचे प्रदूषण वाढून निसर्गाचा समतोल ढळत आहे. भारताचा विचार केला तर, असंख्य लोक किडामुंगीचे जीवन जगत आहेत. अन्न निर्माण करणारा शेतकरी स्वत:चा ‘धर्म’ सोडून आत्महत्येस प्रवृत्त होत आहे. प्रगत राष्ट्रांचे नेते एकमेकांस अणुबाँबची धमकी देत आहेत. ही तर पृथ्वीच्या विनाशाचीच नांदी दिसत आहे! या परिस्थितीत कोणाची प्रतिसृष्टी दिसत आहे हे समजत नाही.

अध्यात्म


महात्मा गांधी यांच्या तोंडचे एक वाक्य मला फार मोह घालते. म्हणे, ते ब्रिटिशांना उद्देशून असे म्हणाले होते, की ‘तुम्ही कोण मला स्वातंत्र्य देणारे? मी माझा स्वतंत्र आहे.’ मला कायम वाटत आले आहे, की स्वातंत्र्य ही मानवी मनाची सर्वोच्च अवस्था. पूर्ण स्वतंत्र. कसलेही बंधन नाही – कसलाही गंड नाही. दडपणमुक्त अशी स्थिती ती! माणूस जेव्हा लाख वर्षांपूर्वी  आफ्रिकेत जन्माला आला तेव्हा उन्मुक्तच होता तो. तेथून तो सा-या पृथ्वीतलावर पसरला, पार ऑस्ट्रेलियापर्यंत जाऊन पोचला, तो स्वत:च्या इच्छेने. शरीरपोषणासाठी अन्नाची गरज हे प्रमुख कारण होते. पण त्याला उत्क्रांतीच्या कोणत्यातरी टप्प्यावर मेंदूची जाणीव झाली. त्याला शरीरधारणेइतकीच बुद्धीची, मनाची मशागत गरजेची आहे हे कळले. तो म्हणजे बैल नव्हे, की खाल्ला कडबा आणि बसला रवंथ करत. की तो म्हणजे गाढव नव्हे की घे पाठीवर ओझे आणि बस पाट्या टाकत. ते त्याला बुद्धी चालवल्यामुळे आकळत गेले. सर्व प्राणी जगतात माणसाचे ते वैशिष्ट्य ठरले- बुद्धिमान प्राणी! प्राण्यांप्रमाणे माणसांचेही कळप तयार होत गेले. त्यांना म्हणत, जमाव, समुदाय. त्यांच्या व्यवस्थापनाची गरज वाटू लागली तेव्हा एका बाजूला टोळ्या, देश अशा रचना होत गेल्या तर दुस-या बाजूला धर्म-पंथ. त्यातच माणसाने केव्हातरी मन:शांतीसाठी देवाचा शोध लावला. मनुष्य सृष्टीच्या पसा-यात निर्माण झाला – प्रगतीच्या, विकासाच्या एका टप्प्यावर येऊन पोचला. सृष्टीचे कोडे उलगडू लागला, तरी त्याला त्याच्या जीवनाचा अर्थ कळेना. को ऽहम्! मी आहे तरी कोण? मी कशासाठी या भूतलावर आलो? माणसाच्या बुद्धीला पडलेल्या या अशा प्रश्नांची उत्तरे धर्म-तत्त्वज्ञानांनी दिली.