शिक्षक आणि समाज


_ShikshanAani_Samaj_1.jpgसमाजशास्त्रज्ञांनी शंभर वर्षांपूर्वी ‘समाज’ ही संकल्पना विषद केली. ती आजच्या काळाच्या कसोटीवर टिकेल का? आजूबाजूला घडणाऱ्या समाजविघातक घडामोडींनी कोणाही संवेदनशील व्यक्तीला हळहळ वाटेल. प्रश्न आणि समस्या यांचा नुसता बाऊ करण्यात अर्थ नाही, त्यावर उपाय शोधणे मानवी स्वभावाला धरून आहे. म्हणून समाजउभारणीचा प्रश्न डोळ्यांसमोर येतो तेव्हा तो पारंपरिक उपाय कामी येईल असे वाटते. गावा-गावात, शहराच्या वाडा-वस्तीत असणाऱ्या शाळा ह्या समाज परिवर्तनाच्या कार्याचे केंद्रे होऊ शकतात. शाळांमध्ये वर्गात मुलांना अक्षर, अंक याबरोबर व्यवहारज्ञान शिकवणारे, चारित्र्य विकासाचा ध्यास घेतलेले शिक्षक हे समाजउभारणीचे काम करू शकतील.

समाजउभारणीची वेळ आली आहे, हे आपण सर्वांनी मान्य करायला हवे. या मान्यतेपासूनच शुद्धीकरणाचा प्रांरभ होईल. त्याची उदाहरणे अनेक आहेत. गावपातळीपासून आंतरराष्ट्रीय स्तरापर्यंत या समाजउभारणीची गरज अधोरेखित करणारी उदाहरणे आहेत. वाढती वृद्धाश्रमांची संख्या, महिलांवरील अत्याचार, मुला-मुलीचे शोषण, दुर्बलाचे मरण, वाढता हव्यास, प्रत्येक स्तरावरील भ्रष्टाचार त्यातून उद्भवलेली अनैतिक कृत्याची साखळी, भौतिक सुखाची प्रंचड आसक्ती देव, धर्म श्रद्धा यांच्या बाजारीकरणातून होणारी लूट –प्रंसगी राष्ट्रीय अस्मिता सुरक्षितता पणाला लावण्याचे कृत्य. ही यादी संपणारच नाही. या आणि अशा घटनांमुळे समाजाची घडी विस्कटली आहे हे मान्य करावेच लागते.

मी शैलेशसर


_Mi_ShaileshSir_3.jpgमला शैलेश सर या नावाने ठाण्यात ओळखतात. मी सर जे.जे.स्कूल ऑफ अॅप्लाईड आर्टमधून बी.एफ.ए. ही डिग्री घेऊन कमर्शियल आर्टिस्ट झालो. मी चित्रकला विषय कॉलेजच्या फाउंडेशनच्या दुसऱ्या वर्षापासून शिकवत आहे. शिक्षक होणे हे काही माझे स्वप्न नव्हते, पण घडले असे, की वडिलांच्या ओळखीचे व घरोब्याचे संबंध असणारे डॉ. विद्याधर कामत यांनी मला, त्यांची मुलगी स्वाती आणि तिच्या सोबत असणारे काही विद्यार्थी यांना ‘तू चित्रकला शिकवणार का?’ असे विचारले. त्यामुळे माझा पहिला वर्ग त्यांच्याच घरात सुरू झाला. कॉलेज सुटले, की मी त्यांच्याकडे जात असे. माझ्यात आणि माझ्या विद्यार्थ्यांत वयाच्या दृष्टीने सात वर्षांचे अंतर होते. विद्यार्थी मला शैलेशदादा म्हणत. मला त्या वर्गात चित्रकला शिकवण्यातील गंमत कळली तसेच आनंदही मिळाला आणि हो फी देखील!

तृप्ती अंधारे - शिक्षकांची सक्षमकर्ती


‘थिंक महाराष्ट्र डॉट कॉम’च्या ‘शिक्षकांचे व्यासपीठ’ या उपक्रमासाठी प्रयोगशील शिक्षकांचा शोध सुरू होता. मात्र येऊन पोचलो तृप्ती अंधारे या बिनशिक्षकी नावावर. तृप्ती या लातूर तालुक्याच्या गटशिक्षण अधिकारी. शिक्षकाला स्वयंपूर्ण आणि चिंतामुक्त केले तर शिक्षण व्यवस्थेत अमूलाग्र बदल घडवता येऊ शकेल हा त्यांचा विश्वास. त्यांनी त्या उद्देशाने सातत्यपूर्ण काम केले. परिणामी जिल्हा परिषदेच्या ओस पडलेल्या शाळा उघडल्या गेल्या, शाळेकडे न फिरकणारे शिक्षक शाळेत नेमाने येऊ लागले, शिकवण्याची उमेद हरवलेली शिक्षक मंडळी झपाटून कामाला लागली, गावांमध्ये शिक्षणाच्या दृष्टीने प्रयोग केले जाऊ लागले. त्याचा परिणाम असा, की गावकऱ्यांनी खासगी इंग्रजी शाळांमधे शिकणारी त्यांची मुले जिल्हा परिषदेच्या शाळांमध्ये पाठवण्यास सुरूवात केली…

स्वप्नील – तुझ्या जीवनाचा तूच आधार!


_Swapanil_TuzyaJivnacha_1.jpgभवानीनगर ही झोपडपट्टी भांडूपमध्ये आहे. तो दारिद्र्य रेषेखालील विभाग म्हणून गणला जातो. मी त्याच विभागातील, ‘एम.डी. केणी विद्यालया’त सहाय्यक शिक्षिका आहे. शाळा ‘श्री गुरुजन शिक्षण प्रसार मंडळा’तर्फे चालवली जाते. मला परिसराची बिकट परिस्थिती, तेथील शिक्षणाबद्दलची उदासीनता आणि पालकांचे अज्ञान अशा प्रश्नांना सामोरे जावे लागते. परंतु तशा परिस्थितीतही समाधानकारक एक गोष्ट म्हणजे काही गरीब होतकरू विद्यार्थी सहवासात येतात आणि मग, जोमाने शिकवण्याची उर्मी प्रत्येक वेळी नव्याने जागृत होते.

माझ्या काही धडपड्या विद्यार्थ्यांच्या सहवासातून स्मरणात राहिला आहे तो विद्यार्थी म्हणजे स्वप्नील राजेश गजरे. स्वप्नीलचे आई-वडील तो दोन महिन्यांचा, नवजात बाळ असताना मरण पावले. त्याचा सांभाळ आजी -आजोबांनी केला. त्यांनी स्वप्नीलला पोटाला चिमटा काढून चौथीपर्यंत शिकवले. स्वप्नील त्यानंतर आश्रमशाळेत गेला. गावच्या शाळेत प्रथम क्रमांक मिळवणारा स्वप्नील तेथे रमेना. ती गोष्ट आजी- आजोबांच्या लक्षात येताच, त्यांनी स्वप्नीलच्या भविष्याचा विचार करून ते त्यांच्या नातवासह गाव सोडून मुंबईत आले.

अत्त दीप भव!


_AtthaDipBhav_1.jpgभारतीय समाजाची मानसिकता गेल्या काही वर्षांत खूप बदलत चालली आहे. समाजाला हक्क कळतात. ते मिळाले नाहीत तर त्यासाठी लढा उभारण्याचे देखील कळते. पण लोकांना त्यांची कर्तव्ये काय आहेत याची जाणीव कित्येकदा नसते.

तुम्ही म्हणाल, की ‘शिक्षक व्यासपीठा’शी या गोष्टीचा संबंध काय? सांगते.

भारतीय समाजाची ही जी मानसिकता आहे तिचे मूळ शिक्षणात आहे. मुलांना काय शिकवले जाते शिक्षणातून? रस्त्यावर पान खाऊन थुंकणे, तेथेच कचरा टाकणे, स्वत:चे घर ते स्वच्छ ठेवत असतील पण बाहेरील परिसराचे काय? त्याची आहे का लोकांना जाणीव?

मी महानगरपालिकेच्या शाळेत ‘रोजनिशी’ उपक्रमासाठी गेले असताना तेथील शिक्षक ट्रेनिंगसाठी बाहेर होते. जास्तीचे शिक्षक तेव्हा नव्हते. मुले-मुली गप्पा मारत बसली होती. मी विचारले, ‘काय झाले?’ तेव्हा ती म्हणाली, ‘शिक्षक नाहीत.’ मी म्हटले, ‘गेल्या आठवड्यात काय काय अभ्यास केला ते सांगा.’ बहुतेकांनी तो केला नव्हता. त्यांची कारणे होती- जागा नाही. वेळ मिळत नाही!

टीव्ही पाहण्यास वेळ होता, गरबा खेळण्यास वेळ होता, गणपतीमध्ये नाचण्यास जाण्याला वेळ होता, पण अभ्यासासाठी वेळ मिळाला नव्हता!

मराठी-उर्दू यांची नाळ जुळावी म्हणून...


_MarathiUrdu_YanchiNalJulaviMhanun_1.jpg“शिक्षकाला धर्माचे, भाषेचे, जातीचे, पंथाचे बंधन नसते. किंबहुना, भाषा या सर्वांच्या परे आहे. ते संप्रेषणाचे एक उत्तम साधन आहे. व्यावहारिक उपयोगात येणाऱ्या भाषा तर शिकल्याच पाहिजेत. मराठी तर राजभाषा आहे आणि महाराष्ट्रात राहणाऱ्या प्रत्येकाला ती बोलता, लिहिता व वाचता आली पाहिजे,” हे मत आहे एजाज शेख या अकोला जिल्ह्यातील तरुण शिक्षकाचे. मुस्लिम समाजातील बहुतांश विद्यार्थ्यांना मराठी भाषा योग्य रितीने येत नाही आणि ती मुले स्पर्धा परीक्षांमध्ये मागे पडतात. त्यांच्या प्रगतीच्या वाटा खुंटतात. एजाज शेख मुस्लिम समाजातील मुलांना मराठीत लेखन, भाषण, संभाषण व सहजपणे व्यवहार करता यावेत, यासाठी धडपडत आहेत.

उर्जा, उत्साह आणि उपक्रम


_Urja_Utsah_Upkram.jpgमला शिक्षक म्हणून रुजू होण्याची ऑर्डर आली तेव्हा माझा मुलगा सव्वा महिन्याचा होता आणि मुलगी सव्वा वर्षांची होती. माझे मिस्टर डॉक्टर होते. शिक्षकी पेशा हा आमच्या घराण्याचा वारसा आहे. माझे वडील हे बावीस वर्षें मुख्याध्यापक होते. माझे आजोबा हे सातारा जिल्ह्याचे शिक्षणाधिकारी होते. त्यामुळे आमच्या घरामध्ये शैक्षणिक वातावरण होते. परंतु मला ही जबाबदारी मुलांमुळे झेपेल की नाही असा प्रश्न पडला होता. पण माझ्या मिस्टरांनी मला पाठिंबा दिला. मी ‘रयत शिक्षण संस्थे’च्या शाळांमधून छत्तीस वर्षें अध्यापनाचे काम केले.

मी शिक्षिका मुख्याध्यापिका म्हणून छत्तीस वर्षांत काही उपक्रम राबवले. मुलांविषयी मनातून असणारा आंतरिक जिव्हाळा व त्यांच्या परिस्थितीविषयी असलेली जाणीव ही त्या उपक्रमामागील धारणा आहे.

पुस्तक दहीहंडी : शाळेत झोपडवस्तीत राहणाऱ्या मुली यायच्या. त्यांना वाचनाची सवय नव्हती. वडील दारू पिण्यासाठी पुस्तके विकत. मी म्हटले, आम्ही ‘पुस्तक दहीहंडी’ साजरी करायचो. मी दहीहंडीचा प्रसाद म्हणून मुलींना पुस्तक वाटत असे. त्यादेखील कृष्ण जन्माचा प्रसाद स्वीकारावा तशी पुस्तके घेत वाचत.

विद्यार्थ्यांत दडलेला भावी शिक्षक!


‘शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांत फरक एकच असतो...

कधीकाळी शिक्षकसुद्धा विद्यार्थी असतो !’

_VIdyarthhyat_Dadalela_Shikshak_1.jpgत्याचे नाव प्रशांत. नावात ‘शांत’ हा शब्द असल्यामुळे की काय, तो खरेच शांत स्वभावाचा होता. आमच्या एका शिपायाने त्याला भौतिकशास्त्र विषयाची काही पुस्तके असतील तर द्यायला सांगितली. आम्हा शिक्षकांना प्रकाशकांकडून वेगवेगळ्या लेखकांची पुस्तके संदर्भासाठी मिळतात. तसेच दरवर्षी अभ्यासक्रमात काही जास्त फरक पडत नाही. म्हणून मग आम्ही नवीन पुस्तके गरजवंताला देतो! त्या निमित्ताने प्रशांतची ओळख झाली. प्रशांत अकरावीतून बारावीत गेला. सगळे व्यवस्थित चालू होते. सायन्सच्या विद्यार्थ्यांना ‘थियरी’ आणि ‘प्रॅक्टिकल’, दोन्ही ठिकाणी उपस्थिती लावणे आवश्यक आहे. ‘थियरी’चे वर्ग दुपारी साडेबारानंतर चालू होतात तर प्रॅक्टिकल मात्र सकाळी साडेआठ वाजता सुरू होतात. प्रशांतला एकदा प्रॅक्टिकलला येण्यास  जवळ जवळ तासभर उशीर झाला, तेव्हा मी त्याच्यावर रागावले. परंतु त्याच्या चेहऱ्यावरील एकही रेषा हलली नाही. मला हे काहीतरी वेगळेच प्रकरण आहे याची जाणीव झाली. मी प्रशांतला आपुलकीने विचारल्यावर त्याच्या भावनांचा बांध फुटला आणि तो बोलू लागला –

ज्ञानदीप लावू जगी


_DnyandipLavu_Jagi_1.jpg‘एम.डी. केणी विद्यालय हे मुंबईत भांडूपला आहे. तळागाळातील व झोपडवस्तीतील मुले तेथे शिकत असतात. परमेश्वर पांडुरंग शिंदे यांनी शाळेच्या रुपात एक छोटे रोपटे भवानीनगर या ठिकाणी लावले. त्याचे रूपांतर वृक्षात झाले आहे. शाळा ‘श्री गुरूजन शिक्षण प्रसारक मंडळातर्फे चालवली जाते. ज्या ठिकाणी शाळेची गरज होती, त्या ठिकाणी शाळेची स्थापना करण्यात आली. त्यामुळे शाळेच्या परिसरातील श्यामनगर, चामुंडानगर, टाटानगर, भवानीनगर येथील गरीब लोकवस्तीतील मुले शाळेत येऊ लागली. शाळेमुळे विद्यार्थ्यांनाच नव्हे तर परिसरातील नागरिकांनाही शिक्षणाचे महत्त्व कळले.

मी त्या शाळेत 1998 ला साहाय्यक शिक्षक म्हणून आठवी/नववी/दहावी या वर्गांना मराठी विषय शिकवू लागले. त्यानंतर परमेश्वर शिंदेसरांनी माझी मुख्याध्यापक म्हणून तेथे नियुक्ती केली. शाळेला अनुदान नव्हते. संस्थाच आम्हा शिक्षकांना वेतन देत होती. आम्हाला घरापासून प्रवासखर्च भागेल एवढाच पगार मिळत होता. आमचे ध्येय एसएससीचा निकाल उत्कृष्ट लावणे हे होते. म्हणून आम्ही सर्व शिक्षक कोणतीही सुट्टी न घेता व रविवारीसुद्धा दहावीचे एक्स्ट्रा क्लास घ्यायचो; दहा दिवसांचे एक अभ्यास शिबिर आयोजित करायचो. ते शिबिर शाळेत चालवले जाते. विद्यार्थी सकाळी सात ते संध्याकाळी सातपर्यंत शाळेत असतात. शाळेचा निकाल वाढतच गेला आहे.

लष्करी प्रशिक्षणाच्या नाना संधी


_LashkariPrashikshanachya_NanaSandhi_1.jpgमाझा एक मित्र मिलिटरीच्या सिलेक्शन बोर्डावर होता. तो मला म्हणाला, की ठाण्या-मुंबईतील फक्त अकरा टक्के जागा जेमतेम भरल्या जातात. त्याच्याकडे तेव्हा त्या इलाख्यातील जवळ जवळ एकशेबासष्ट व्हेकेन्सी होत्या. तो म्हणाला, “मी त्या दुसरीकडे पाठवून देणार आहे.” मी त्याला म्हटले, “आमच्याकडे इतकी मुले बेकार आहेत, की विचारता सोय नाही. त्यांना नोकऱ्या नाहीत आणि तू हे काय करत आहेस?” त्यावर तो म्हणाला, “येथील मुले सिलेक्शनलाच येत नाहीत, तर मी काय करू?” मी त्याला म्हणतो, “मी तुला मुले आणून दिली तर?” त्यावर तो म्हणाला, “त्यांची पात्रता असेल तर त्यांना नक्की भरती करू.” ते काम मी चॅलेंज म्हणून घेतले. ताबडतोब कामाला लागलो. वर्तमान पत्रात जाहिरात दिली - अशी अशी भरती होणार आहे. त्यासाठी आवश्यक असणारी शारीरिक क्षमता, शैक्षणिक क्षमता वगैरे वगैरे. त्या ठिकाणच्या जिल्हा माहिती अधिकाऱ्यांना सांगितले, की ‘ही बातमी तुम्ही तमच्या माहिती पत्रकातून द्या’. ठाणे शहरातील गावागावांत बॅनर्स, पोस्टर्स, पत्रके लावली. तेव्हा माझी धारणा अशी होती, की मुलांना या भरतीविषयी काही माहिती नसते, म्हणून ती येत नाहीत. मी त्यासाठी जेवढे प्रयत्न करता येतील तेवढे केले.