पुरातत्त्वभूषण कै. इतिहासाचार्य राजवाडे यांचे चरित्र


साने गुरुजी यांचे नाव घेतले की आठवते ती ‘श्यामची आई’ आणि त्या पाठोपाठ ‘साने गुरुजी कथामाला.’ आणखी थोडी माहिती असलेल्यांना आठवते ते त्यांचे ‘भारतीय संस्कृती’ हे पुस्तक. गुरुजींनी ते १९३७ साली लिहिले. त्याच्याही आधी गुरुजींनी राजवाडे यांचे चरित्र लिहिले.

पुस्तकाच्या पहिल्याच पानावर लेखकाच्या नावाखाली नामदार गोखले व ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या चरित्राचे कर्ते असे वाक्य छापले आहे. पुस्तकाला द.वा.पोतदार यांची प्रस्तावना आहे. प्रस्तावनेत पोतदारांनी स्पष्ट म्हटले आहे, “त्यांचे (राजवाडे यांचे) सहाध्यायी, सहकारी, विरोधक, शिष्य, मित्र, ग्रंथाभ्यासक या सर्वांच्या आठवणीही अजून पुष्कळ प्रसिद्ध व्हावयास पाहिजेत. तसेच, त्यांचा इतरांशी व इतरांचा त्यांच्याशी झालेला पत्रव्यवहार, त्यांचे अप्रसिद्ध लेख व संग्रह या सर्वांचे अवलोकन चरित्रलेखकास अवश्य आहे. असा योग येईल तेव्हा राजवाडे यांचे सांगोपांग चरित्र लेखकास अवश्य हाती घेता येईल. रा.साने यांचा प्रयत्न त्या दृष्टीचा नाही. त्यांनी साधारण बहुश्रुत वाचकास राजवाडे यांच्या योग्यतेची ओळख व्हावी म्हणून हा प्रयत्न केला आहे. अशी या सानेकृत चरित्राची मर्यादा आहे.”

साने गुरुजी स्वत: ‘लेखकाचे दोन शब्द’ यामध्ये म्हणतात, “मी राजवाडे यांच्या प्रस्तावना व लेख बरेचसे स्वत: वाचून त्यातील माहितीचा उपयोग केला आहे. मी चरित्रातील बराचसा भाग राजवाडे यांच्या शब्दांतच दिला आहे.”