‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ योजना आणि विनायक रानडे


नाशिकच्या ‘कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान’चे विनायक रानडे. ते प्रतिष्ठानचे विश्वस्त आणि वाचनालय समितीचे अध्यक्ष आहेत. रानडे हा माणूसच अवलिया आहे. त्यांच्या कल्पनेतून साकारलेली ‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ ही योजना अटकेपार झेंडे रोवत आहे. त्या योजनेचा गेल्या सहा वर्षांतील प्रवास थक्क करणारा आहे.

आजच्या नेटयुगात संगणकाच्या पडद्यावर क्षणार्धात ग्रंथच्या ग्रंथ, पुस्तकेच्या पुस्तके आणि वैचारिक मंथन उपलब्ध होऊ शकते, या पार्श्वभूमीवर रानडे यांची ‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ ही योजना लक्षणीय ठरते. रानडे यांना ही कल्पना सुचली तरी कशी? ते म्हणतात, ''वाचनालय ही महाराष्ट्राची गेल्या दीडशे वर्षांची परंपरा आहेच; पण ग्रंथालयापर्यंत न जाताही पुस्तक घरी आणून मिळाले, निदान घराच्या अगदी जवळ उपलब्ध झाले तर वाचक ग्रंथ- पुस्तकांकडे अधिक वेगाने आकृष्ट होतील असे वाटले. त्यातून या कल्पनेचा जन्म झाला. प्रतिष्ठानचे वाचनालय तर सुरू होतेच. ‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ ही कल्पना डोक्यात आल्यावर कामाला लागले."

विनायक रानडे यांच्या स्वभावाचा मूलभूत भाग म्हणजे मनात एखादी हितकारक गोष्ट आली, की मग ती मार्गी लागेपर्यंत गप्प न बसणे हा होय. हाती पुस्तक घेऊन वाचनसुख अनुभवणाऱ्या वाचकांसाठी मग ही साहित्यपर्वणी सुलभ ठरू लागली.

विनायक रानडे मूळचे नाशिकचे. मध्यमवर्गीय घरात त्यांचा जन्म झाला. त्यांनी प्रांजळपणे त्यांचे एक स्वप्न सांगितले,

“आमच्या घरात मला लहानपणापासून कधी फळे आणली, की ती कापून फोडी करून, सर्वांनी मिळून खायची सवय होती. त्या काळी ‘विको वज्रदंती’च्या जाहिरातीत जसे अख्खे सफरचंद खातात तसे मला ते खायचे होते. मला पहिला पगार मिळाला तेव्हा मी पहिल्यांदा सफरचंदाच्या गाडीशी उभा राहून, एक पूर्ण सफरचंद एकट्याने खाल्ले! मला स्वप्नपूर्तीचा आनंद मिळाला खरा, पण एक सफरचंद दहाजणांत वाटून खाण्याची गंमत हरपल्याचेही ध्यानी आले.'”

सुनिता पाटील यांची स्मशानसेवा शंकर बोऱ्हाडे 14/08/2016

नाशिकच्या रामचंद्र हिरवे यांच्या चार-पाच पिढ्यातरी ‘पंचवटी स्मशानभूमी’त गेल्या आहेत. हिरवे कुटुंबाची स्मशानभूमीत वखार होती. ते लोकांना लाकडे व इंधन पुरवत. पुढे, ते काम महापालिकेने घेतले. नाशिकची महापालिका प्रेते दहन करण्याकरता विनामूल्य लाकडे पुरवते. त्यांनी त्यापुढे जाऊन सरण रचणे आणि अंतिम संस्कार सुसह्य करणे या कामी लोकांना मदत केली. त्यांची मुलगी सौ. सुनिता राजेंद्र पाटील तो वसा चालवत आहे.

सुनिता पाटील यांचा जन्म नाशिकला स्मशानातच झाला! त्या वाढल्याही त्या वातावरणात. पण त्यांची दृष्टी-मेली नाही, उलट संवेदना जागी झाली. सुनिता शिकल्या पंचवटीतील ‘गणेश विद्यालय’ आणि ‘नर्गिस दत्त कन्या विद्यालय’ या शाळांत. त्यांचे शिक्षण दहावीपर्यंत झाले आहे. त्यांनी वयाच्या सव्वीसाव्या वर्षी प्रथम एका पुरुषाचा अंतिम संस्कार विधिवत केला आणि दहा वर्षांत बारा हजारांहून अधिक प्रेतांना तशीच स्वर्गाची वाट दाखवली. सुनिता या अंतिम सोहळ्यालाही आनंददायी करू पाहतात.

अण्णाभाऊ साठे यांच्या ‘स्मशानातील सोनं’ कथेतील संघर्ष आठवतो. माणूस जगण्यासाठी किती आणि कसा संघर्ष करतो हे अण्णाभाऊ स्मशानविधीच्या पार्श्वभूमीवर चितारतात. कालमान बदलले. माणसे बदलली आणि स्मशानही. त्याचा प्रत्यय सुनिता पाटील यांच्या कथेत येतो.  

मृत्यू ही शोककारक घटना. मत्यूची एक प्रकारची भीती अनेकांना वाटत असते. स्मशानात अखेरच्या निरोपासाठी जातानाही मनात दडपण असते. अमावस्या, पौर्णिमा, भूत या गोष्टी घर करून असतात. स्मशानात भूतं असतात अशी एक आख्यायिकाही सांगितली जाते. स्मशानात कोणी राहत असेल तर? ते सारे बदलत आहे.

स्वास्थ्यासाठी नाशिककरांची पंढरपूर सायकलवारी


‘नाशिक सायक्लिस्ट’ ही हौशीने सायकल चालवणाऱ्या मंडळींची ऑर्गनायझेशन गेल्या तीन-चार वर्षांत नाशिकमध्ये सक्रिय झाली आहे. नाशिक शहरात सायक्लिस्ट मंडळींची संख्या वाढत आहे. त्यातच महेंद्र व हितेंद्र महाजन या डॉक्टर बंधूंनी ‘रॅम रेस अॅक्रॉस अमेरिका’ ही चार हजार आठशे किलोमीटरची स्पर्धा जिंकली आणि नाशिकचे नाव सायक्लिस्टांचे गाव म्हणून भारतभर झाले. पुणे शहराची ओळख सायकल चालवणारे शहर अशी एके काळी होती. स्वयंचलित टू व्हिलर आल्यावर त्यांनी प्रथम पुणे ताब्यात घेतले. आता, नाशिकसह सर्व जिल्ह्यांच्या शहरी स्कुटी, मोटार सायकली यांचेच राज्य दिसते. त्यामुळे सायकलला छांदिष्टांचे, व्यायामप्रेमींचे व पर्यावरणवाद्यांचे वाहन म्हणून प्रतिष्ठा मिळत आहे. नाशिकमध्ये सकाळ, सायंकाळ सायकल चालवणा-यांची संख्या लक्षणीय रीत्या वाढलेली दिसते. त्याचा परिणाम म्हणून यंदाच्या नाशिक-पंढरपूर सायकलवारीला मोठा प्रतिसाद मिळाला. त्या वारीत मुंबई, पुणे, औरंगाबाद, नांदेड, धुळे येथून साडेतीनशे सायक्लिस्ट सहभागी झाले होते!

नाशिक-पंढरपूर सायकलवारीची कल्पना नाशिकचे माजी पोलिस उपायुक्त हरीष बैजल यांची. ते नाशिकला सात वर्षें होते. आता ते मुंबईमध्ये पोलिस उपायुक्त (औषध प्रशासन) या हुद्यावर आहेत. परंतु त्यांनी नाशिकमध्ये ‘नाशिक सायक्लिस्ट्स फाउंडेशन’ या नावाची संस्था निर्माण केली आहे. तिची वेबसाईट व तिचे स्वत:चे अॅप आहे.

बैजल यांची आई स्व. लज्जावती बैजल धार्मिक/श्रद्धावान असल्याने, आईची स्मृती म्हणून ते पहिल्यांदा आठ मित्रांना घेऊन आषाढवारीच्या काळात नाशिकहून सायकलवरून पंढरपूरला गेले. त्यावेळी त्यांच्या बरोबर नरेंद्रभाई कन्सारा, गजानन गायधनी, श्रीकांत शिंदे, शैलेश राजहंस, अजय मिश्रा, दिलीप धोंडगे, स्व. हर्षद पूर्णपात्रे ही मंडळी होती. पुढे, दरवर्षी तो पायंडा पडला व सायकलवारी सुरू झाली.

ज्योती आव्हाड यांचे सेन्सरी गार्डन


नाशिकच्या ज्योती आव्हाड यांनी शारीरिक व मानसिक अक्षमता असलेल्या मुलांसाठी तयार केलेले ‘सेन्सरी गार्डन’ ही महाराष्ट्रातील पहिलीच, अगदी आगळीवेगळी अशी बाग आहे.

‘नॅशनल असोसिएशन फॉर ब्लाइंड (नॅब) युनिट, महाराष्ट्र (नाशिक)ट ही संस्था १९८४ सालापासून अंधांच्या पुनर्वसनाचे कार्य करत आहे. ज्योती आव्हाड संस्थेच्या नाशिकमधील अंधांसाठी असलेल्या शाळेच्या प्राचार्य आहेत. संस्थेने (नॅब) त्यांच्या कामाची कक्षा वाढवली व २००० साली मूकबधिर, मल्टिपल डिसॅबिलिटी, ऑटिझम, सेरेब्रल पाल्सी, मतिमंद अशा मुलांचे पुनर्वसन करण्याचे ‘प्रोजेक्ट’ही हाती घेतले. त्यांना त्या कामासाठी ‘Sense International (India)’ या संस्थेने आर्थिक व तांत्रिक मदत केली. पुढे, ‘नॅब’ने नवीन तंत्रांचा, अॅक्टिव्हिटीजचा वापर करण्याचे ठरवत ‘सेन्सरी गार्डन’ हा प्रोजेक्ट हाती घेतला.

ज्योती आव्हाड त्या नाविन्यपूर्ण कामाविषयी माहिती सांगताना म्हणाल्या, “आम्हाला ‘सेन्सरी गार्डन’ आमच्या शाळेशी संलग्न असावी असे वाटले. त्याचा फायदा आमच्या संस्थेतील मुलांना होणार होता. हैदराबाद येथे ‘सेन्सरी गार्डन’ आहे. आम्ही ती पाहून आलो. मग आम्ही आमच्या ‘सेन्सरी गार्डन’चे प्रेझेंटेशन तयार केले व दिल्लीचा ‘नॅशनल ट्रस्ट’ यांना दाखवले. त्यावेळच्या ‘नॅशनल ट्रस्ट’च्या चेअरपर्सन पुनम नटराजन यांना ती संकल्पना आवडली व १९९९ च्या अपंगांविषयीच्या एका अॅक्टच्या आधारे, त्यांनी आम्हाला बागेसाठी चार लाख रुपये मंजुर केले. बागेचा प्रत्यक्ष खर्च अंदाजे दहा लाख रुपये होता. आम्ही त्या बागेसाठी आवश्यक असलेले बाकी सहा लाख रुपये देणग्यांच्या रूपाने जमा केले. बागेचे भूमिपूजन ३० जानेवारी २००९ रोजी झाले आणि तिचे काम पूर्ण होऊन, बाग नोव्हेंबर २००९ मध्ये सुरू झाली.”

दिनेश वैद्य - जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या जतनासाठी कार्यरत


दिनेश वैद्य धर्मक्षेत्र असणा-या नाशिक शहरात याज्ञिकी करणारा दिनेश वैद्य पोथ्यांच्या डिजिटायझेशनचे काम झपाटल्यासारखा करत असून, त्याने आठ हजार तीनशे पोथ्यांमधील सात लाख अठ्ठावन्‍न हजार फोलिओंचे (दोन पाने मिळून एक फोलिओ) डिजिटायझेशन केले आहे. तेही सर्व साधनसामग्री स्वखर्चाने खरेदी करून! दिनेश वैद्य याचे नाव DIGITIZATION OF MANUSCREEPTS अर्थात जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या छायांकनासाठी ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्ड’मध्‍ये सलग नऊ वर्षे नोंदवले गेले आहे.

नाशकात आणि महाराष्‍ट्रात गावोगावी जुन्‍या पोथ्‍या आढळतात. त्‍या जिर्ण झाल्‍या की त्‍यांना नदीपात्रात सोडून दिले जाते. दिनेश गंगेकाठी याज्ञिकी करत असताना त्‍यांला तशा पोथ्‍या पाण्‍यात सोडून देणारी माणसे आढळली. त्‍या पोथ्‍यांमध्‍ये न जाणे कोणकोणते ज्ञान दडलेले असेल या विचाराने त्‍याने त्‍या पोथ्‍या त्‍यांच्‍याकडून मागून घेतल्‍या. मात्र त्‍यांचे करायचे काय ते त्‍याला ठाऊक नव्‍हते. मग त्‍याने त्‍या पोथ्‍यांची पाने स्‍कॅन करण्‍यास सुरूवात केली. दिनेशच्‍या सातत्‍यपूर्ण कामामुळे त्‍याच्‍या परिसरातील व्‍यक्‍ती जुन्‍या पोथ्‍या फेकून देण्‍यापूर्वी त्‍याच्‍याकडे आणून देऊ लागली. दिनेशला अवचितपणे जडलेल्‍या त्‍या छंदातून विविध त-हेच्‍या ज्ञानाचा वारसा जतन केला जाऊ लागला. दिनेश १९९७ सालापासून ते काम करत आहे.
 

दिनेशला नाशकात सर्वात पहिली निकड जाणवली ती या ज्ञानभांडाराची जपणूक करण्याची. स्थापत्यशास्त्रापासून धर्मशास्त्रापर्यंत आणि वैद्यकशास्त्रापासून उच्चारशास्त्रापर्यंत अनेक ज्ञानशाखांची मांडणी, टिप्पणी ह्या पोथ्यांमध्ये आढळते. अशा पोथ्या संगतवार लावून त्यांच्या देखभालीचे काम दिनेश वैद्य, अनिता जोशी आणि त्यांच्या मित्रांनी हाती घेतले आहे. त्यांची वये आहेत तीस ते पस्‍तीस या टप्प्यातील...! सोबत दिनेश वैद्य यांची मुलगी गार्गी हीने वडिलांच्या पावलावर पाऊल ठेवून हजारो पानांचे डिजिटायझेशन करत सांस्कृतिक ठेवा जपण्यास हातभार लावला आहे.