योगेंद्र बांगर यांची आजीबार्इंची शाळा


_Aajibainchi_Shala_2.jpgभारतातील पहिली आजीबार्इंची शाळा फांगणे गावी ८ मार्च २०१६ रोजी मोठ्या उत्साहात आणि आनंदात सुरू झाली. ती शाळा म्हणजे ‘बिनभिंतीची उघडी शाळा, लाखो इथले गुरू, झाडे, वेली, पशु-पाखरे यांशी दोस्ती करू’ या ग.दि.माडगूळकरांच्या गाण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव! शाळा निसर्गाच्या सान्निध्यात वसली आहे. आंब्याच्या मोठ्या झाडाखाली बांबूच्या कळकांचे दोन भाग करून भिंत तयार करण्यात आली आहे. त्यावर गव्हाच्या कुडाचे छत आहे. वर्गाच्या समोर ठरावीक अंतरावर प्रत्येक आजीच्या नावाचे झाड आहे. टाकाऊ फरश्यांचा वापर करून त्यावर मुळाक्षरे लिहिलेली आहेत. वयाच्या साठीनंतर उत्साहाने पुस्तकातील धडे गिरवणार्‍या आजीबार्इंच्या शाळेचे ते चित्र मोहीत करून टाकणारे असते.

खराशीच्या शाळेतील प्रत्येक मुलाचा एक हात वर!


_kharashi_1.jpgभंडारा जिल्ह्यात एक छोटे गाव आहे. खराशी. लोकसंख्या एक हजार. गाव दुर्लक्षितच. त्या गावातील जिल्हा परिषद शाळेत प्रथम सकाळी प्रार्थना आणि परिपाठ. त्यानंतरच्या तासात शिक्षकाकडून अचानक कोठलाही प्रश्न विचारला जातो. उदाहरणार्थ, जगातील शांतताप्रिय लोकांना तो देश उठसूठ अणुबॉम्बची धमकी देतो. मुळात, तो देशच तसा आहे. मुलांनो.. सांगा बघू त्या देशाचे नाव?’

‘खराशी पॅटर्न’ची कीर्ती ऐकून आजूबाजूचे लोक शाळेच्या प्रांगणात जमलेले असतात. मुलांच्या मनात प्रश्नाचे उत्तर एका क्षणात तयार असते. चिमुकल्यांकडून सामूहिक उच्चार येतो... उत्तर कोरिया!

सर्वांना वेठीस धरणारा तेथील सम्राट कोण? मुख्याध्यापकांच्या उपप्रश्नाने मुलांचा गोंधळ उडत नाही. मुलांचे हात वर. उत्तर तय्यार... किम जोंग!

जगाला आण्विक युद्धासाठी प्रवृत्त करणाऱ्या उत्तर कोरियाचा इतिहास आणि इतर प्रश्नांची हवीतशी सरबत्ती सुरू होते. मुले धडाधड उत्तरे देत असतात. त्यांना बघण्यास आलेल्या ‘प्रेक्षकां’ना सुखद धक्का बसलेला असतो. तो उपक्रम ऊन अंगावर घेत सकाळी तासभर चालतो. भेट देणारे बदलतात. त्यांच्या चेहऱ्यांवरील विस्मय विद्यार्थ्यांनाही नित्याचा झाला आहे.

राज्यभरात जिल्हा परिषदेच्या एकोणसत्तर हजार शाळा आहेत. अभावांचा रतीब आणि बेशिस्तीचा कहर सगळीकडेच दाटलेला आहे. प्रशासनाचे लक्ष नाही, गुरुजींना वेळ नाही असे सार्वत्रिक चित्र आहे. खराशीची शाळा त्या नियमाला अपवाद ठरेल. शाळेची पटसंख्या आहे फक्त एकशेचाळीस. मुबारक सय्यद हे तेथील धडपडे मुख्याध्यापक. ते खराशीत आठ वर्षांपूर्वी आले तेव्हा त्यांची लोकप्रियता झाडीपट्टीतील कसलेला कलावंत अशी होती. त्यांनी त्यांच्या नाट्यवेडात बाराशेहून अधिक नाटकांमध्ये कामे केली आहेत. त्यांचा खलनायक पूर्व विदर्भात लोकप्रिय होता. त्यांची भूमिका मुरमाडी शाळेतून खराशीला झालेल्या बदलीबरोबर बदलली. त्या बदलीने त्यांना नायकही बनवले. ‘खराशी पॅटर्न’ तेथून उदयास आला.

पंचेंद्रियांनी शिक्षण - राजू भडकेचा प्रयोग


_Raju_Bhadke_1.jpgविनोबांच्या ‘मधुकर’ या पुस्तकात शिक्षणावर एक सुंदर वाक्य आहे: ‘अश्व या शब्दाचा अर्थ कोशात घोडा दिला आहे, पण त्याचा खरा अर्थ तबेल्यात बांधला आहे असा आहे. कोशातून बाहेर पडून तबेल्यात गेल्याशिवाय घोडा कळणारच नाही.’ हे वाक्य शिक्षणाच्या प्रयोजनाचे मर्म जणू अधोरेखित करते. ज्ञानार्जन जर पाच ज्ञानेंद्रियांचा वापर करून, प्रत्यक्ष कामातून आणि मूर्त संकल्पनेतून अमूर्त संकल्पनेकडे अशा प्रवासातून केले तर ते चिरकाल टिकणारे आणि सामर्थ्यशील असते असे शिक्षणशास्त्र सांगते, पण किती ज्ञानशाखांमध्ये अभ्यासक्रम शिकवताना त्या सूत्राचा आधार घेतला जातो? किती विद्यार्थ्यांना त्यांच्या त्यांच्या विषयांतील घोडे हे कोशात नाही तर तबेल्यात शिकण्यास मिळतात? तसेच, असे विद्यार्थी घडवण्याची क्षमता आणि मानसिकता लाभलेले शिक्षक दुर्मीळच असतात. राजू भडके हा असा दुर्मीळ शिक्षक आहे.

राजू मूळचा चंद्रपूर जिल्ह्यातील मूल तालुक्याचा. त्याला डी.एड.चा अभ्‍यासक्रम सुरू असताना डॉ.अभय आणि राणी बंग यांनी सुरू केलेल्या 'निर्माण' या युवा चळवळीत सहभागी होण्याची संधी मिळाली. तेथील शिक्षण आणि इतर विषय यांतील तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाने काहीतरी वेगळे करण्याच्या मनातील सुप्त इच्छेला मूर्त रूप प्राप्त झाले. तो शिक्षणक्षेत्रातील प्रयोगशील संस्था म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्राध्यापक रमेश पानसे यांच्या 'ग्राममंगल' या संस्थेत रुजू झाला. संस्थेला ताराबाई मोडक, अनुताई वाघ यांसारख्या नावाजलेल्या शिक्षणतज्ज्ञांनी सुचवलेल्या तत्त्वज्ञानाची पार्श्वभूमी लाभली आहे. शिक्षण प्रत्यक्ष कामातून व खेळातून आणि मनोरंजन शिक्षणातून ही ‘ग्राममंगल’च्या शैक्षणिक पद्धतीची विशेषता. राजू भडके डहाणू तालुक्यातील 'ऐना' या आदिवासी पाड्यामध्ये शिक्षक म्हणून दाखल झाला. राजूचे त्या शाळेतील सर्व विद्यार्थी आदिवासी. वारली, कातकरी आणि मल्हारकोळी या जमातीचे. बोलीभाषा वारली! त्यांच्या घरात शिक्षणाचे वातावरण नाही. त्यांना शिकून सक्षम होण्याचे स्वप्न दाखवणारे कोणी नाही. राजूसमोरील आव्हान तशा मुलांना त्यांची त्यांच्या आदिवासी संस्कृतीशी असलेली नाळ कायम जोडलेली ठेवून आजूबाजूच्या परिस्थितीला अनुरूप असे शिक्षण देऊन शहाणे करणे हे होते.

सुयश गुरूकूल - सोलापूरचे आगळे विद्यामंदिर


मुले विद्यालयाच्या प्रांगणात आनंदाने बागडत आहेत, वर्गात बसलेल्या मुलांच्या मुद्रांवर कुतूहल आहे- ती शिकवणाऱ्या शिक्षकाकडे आदराने पाहत आहेत. कोणाच्याही चेहऱ्यावर कंटाळा नाही. सर्वत्र आनंद, उत्साह भरून राहिलेला आहे...  हे दृश्य आहे सोलापूरच्या 'सुयश' विद्यालयातील. चाळीस वर्षें शिक्षक म्हणून काम केलेल्या मलासुद्धा स्वप्ननगरीत गेल्यासारखे वाटले. प्रत्येक वर्गात तीस-पस्तीस मुले आहेत, ती एका बाकावर दोघे अशी बसलेली आहेत. शिक्षक आनंदाने शिकवत आहेत. मुले नि:संकोचपणे शंका विचारत आहेत, शिक्षकांना उत्तरे देत आहेत आणि शिक्षक त्यांना शंका विचारण्यास उत्तेजन देत आहेत असे दृश्य सोलापूरच्‍या 'सुयश गुरूकूल'मध्ये पाहण्यास मिळाले.

'सुयश गुरूकूल'ची कथा ही चकित व आनंदित करणारी आहे. केशव शिंदे हे या आगळ्या 'विद्यापीठा'चे निर्माते आहेत. त्यांची स्वत:चीही एक हृद्य कथा आहे. त्यांचा जन्म गरीब कुटुंबात झाला. त्यांची आर्थिक कुवत शिक्षण घेण्याची नव्हती. सोलापूरचे श्रीराम पुजारी या प्राध्यापकाचा मदतीचा हात अनेक मंडळींना लाभला, तसा तो केशव यांना मिळाला. केशव बी.एस्सी.पर्यंत शिकू शकले. अर्थार्जन ही त्यांच्या कुटुंबाची गरज होती, पण त्यांना नोकरी मिळण्याची शक्यता दिसत नव्हती आणि त्यांना शिकवण्याची आवड होती. म्हणून शिंदेसरांनी १९८२ साली क्लास सुरू केला. शिकवण्यातील कौशल्य व विद्यार्थ्यांविषयी प्रेम यांमुळे विद्यार्थीप्रिय शिक्षक असा त्यांचा लौकिक झाला.

इंग्रजी माध्यमाची शाळा ही समाजाची गरज आहे.  ती चांगल्या प्रकारे पूर्ण करावी असे शिंदेसरांना वाटे. त्यांनी तशी शाळा १९९२ साली शहरात सुरू केली. तो व्याप सांभाळता सांभाळता सरांनी बी.एड. व एलएल.बी. पूर्ण केले. शाळा व संस्था उभी करताना त्यांना त्याचा फायदा झाला. शहरातील शाळा छान चालली होती -अजूनही चालू आहे. पण शिंदेसरांच्या मनात 'गुरुकुल' होते, एक 'शांतिनिकेतन' होते. निसर्गाच्या सान्निध्यात सर्व सोयीसुविधांनी सुसज्ज असे विद्यालय!

विद्यादात्या विद्या धारप


विद्या धारप या सेवानिवृत्त क्‍लार्क. निवृत्तीनंतर त्या स्वतःचा वेळ सत्कारणी लागावा आणि इतरांनाही त्याचा फायदा व्हावा या हेतूने काम पाहू लागल्या‍. त्या शोधात त्या येऊन पोचल्या  कल्या‍णच्या डंपिंगग्राऊंड शेजारच्या अण्णाभाऊ साठेनगरच्या झोपडपट्टीत. तेथे कचरा वेचणारे लोक राहतात. धारप यांनी तेथील कच-याचे ढिग, वाहणारी गटारे, प्रचंड अस्वच्छता आणि दुर्गंधी अशी हलाखीची परिस्थिती पाहिली. तेथे शिक्षणाविषयी कमालीची अनास्था असल्याचे त्यांना जाणवले. शिक्षणाचा गंध नसलेल्या त्या वस्तीत धारपांनी विद्यार्थ्यांसाठी ‘अभ्यासवर्ग’ घेणे सुरू केले. गेली आठ वर्षे त्यांचे विद्यादानाचे कार्य अथकपणे सुरू आहे. त्यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमधून त्या झोपडपट्टीत घडत असलेला बदल नोंद घेण्याजोगा आहे. मात्र तो बदल समजून घेण्यासाठी तेथील पूर्वस्थिती जाणून घेणे आवश्यक ठरते.

कल्याण हे ऐतिहासिक शहर. आधुनिकतेकडे वेगाने वाटचाल करणारे! मात्र कोणत्याही विकसित अथवा विकसनशील शहरात आढळणारे अरुंद रस्ते, बगिचे-मैदाने यांची दुरावस्था-अस्वच्छता, सांडपाण्याचे अपूरे व्यवस्थापन, कच-याचे ढीग असे चित्र कल्याणमध्येही पडते.

शहरातील लोकवस्ती डंपिंग ग्राऊंडसारख्या परिसरापासून दूर वसली आहे. मात्र परिस्थितीने पिचलेले काही मानवी समूह कच-याच्या त्या अवाढव्य ढिगाशेजारी झोपड्या बांधून जगण्याची धडपड करत आहेत. त्यांच्या जीवनाचा दर्जादेखील असा, की त्यांना दोन वेळच्या जेवणाशिवाय इतर कशाचीही जाणीव नाही.

माधव चव्‍हाण - प्रथम शिक्षण!


माधव चव्‍हाणदेशातल्या प्रत्येक घटकापर्यंत शिक्षण पोचवायचे आहे  या ध्यासाने झपाटलेल्या माधव चव्हाण यांनी ‘प्रथम’ संस्थेची स्थापना केली.  संस्था केंद्र सरकारच्या मदतीने शिक्षण तळागाळापर्यंत पोचवण्याचे काम करते. तिच्या कार्यकर्त्यांचे जाळे जगभर पसरले आहे. 

माधवचा जन्म मुंबईतला. ज्येष्ठ कम्युनिस्ट आणि कामगार चळवळीचे नेते यशवंतराव चव्हाण आणि विमल चव्हाण यांचा तो पुत्र. त्याचे आजोबा कोल्हापूर प्रांतातील न्यायाधीश. माधवचे वडील यशवंतराव सतराव्या वर्षी कम्युनिस्ट पक्षाकडे ओढले गेले. त्यांनी स्वतःला स्वातंत्र्याच्या लढ्यात झोकून दिले. माधवच्या आईवडिलांची परस्परांशी ओळख १९४२ मध्ये, चळवळीदरम्यानच झाली.

चव्हाण दाम्पत्याचे घर कम्युन म्हणूनच ओळखले जात असे. तिथे केवळ पक्षकार्यकर्ते नव्हे तर त्यांचा कुटुंबकबिलादेखील कधी कधी वास्तव्याला असे. यशवंतराव चव्हाण लाल निशाण पार्टीचे ज्येष्ठ नेते होते. त्यामुळे माधवला त्याच्या वडिलांच्या आणि अन्य थोरामोठ्यांच्या सान्निध्यात राहून कमी वयात सामाजिक आणि राजकीय विचारांचे बाळकडू मिळाले. त्याने स्वतःला हायस्कूलचे शिक्षण झाल्यानंतर डाव्या पक्षाच्या कामात झोकून दिले. त्याने विद्यार्थ्यांच्या चळवळीचे नेतृत्वही केले. त्याने मुंबईतील इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधून बी.एससी. केल्यानंतर जवळपास वर्षभर लाल निशाण पार्टीसोबत काम केले. त्याने विद्यार्थ्यांच्या अनेक प्रश्नांना हात घातला. त्याच बेतास ‘स्त्री मुक्ती चळवळ’ सुरू झाली, तेव्हा त्याने त्यांतली बरीचशी गाणीही लिहिली आहेत. परंतु आणीबाणी जाहीर झाली आणि त्याला पुढील शिक्षणासाठी पुन्हा कॉलेजचा रस्ता पकडावा लागला. माधव ‘इनऑरगॅनिक केमिस्ट्री’ या विषयात एम.एससी. परीक्षेत डिस्टिंक्शनमध्ये उत्तीर्ण झाला.

माधवने केमिस्ट्रीसाठी जगभरात पहिल्या दहांत मोडणाऱ्या ‘ओहियो युनिव्हर्सिटी’तून पीएच.डी. मिळवली. त्याच कालावधीत त्याच्या जगाकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनात आमूलाग्र बदल झाला. तो अमेरिकेत प्रत्ययास येणाऱ्या आणि तेथील चर्चांमधूनही सातत्याने जाणवणाऱ्या समानतेने प्रभावित झाला.