सुयश गुरूकूल - सोलापूरचे आगळे विद्यामंदिर


मुले विद्यालयाच्या प्रांगणात आनंदाने बागडत आहेत, वर्गात बसलेल्या मुलांच्या मुद्रांवर कुतूहल आहे- ती शिकवणाऱ्या शिक्षकाकडे आदराने पाहत आहेत. कोणाच्याही चेहऱ्यावर कंटाळा नाही. सर्वत्र आनंद, उत्साह भरून राहिलेला आहे...  हे दृश्य आहे सोलापूरच्या 'सुयश' विद्यालयातील. चाळीस वर्षें शिक्षक म्हणून काम केलेल्या मलासुद्धा स्वप्ननगरीत गेल्यासारखे वाटले. प्रत्येक वर्गात तीस-पस्तीस मुले आहेत, ती एका बाकावर दोघे अशी बसलेली आहेत. शिक्षक आनंदाने शिकवत आहेत. मुले नि:संकोचपणे शंका विचारत आहेत, शिक्षकांना उत्तरे देत आहेत आणि शिक्षक त्यांना शंका विचारण्यास उत्तेजन देत आहेत असे दृश्य सोलापूरच्‍या 'सुयश गुरूकूल'मध्ये पाहण्यास मिळाले.

'सुयश गुरूकूल'ची कथा ही चकित व आनंदित करणारी आहे. केशव शिंदे हे या आगळ्या 'विद्यापीठा'चे निर्माते आहेत. त्यांची स्वत:चीही एक हृद्य कथा आहे. त्यांचा जन्म गरीब कुटुंबात झाला. त्यांची आर्थिक कुवत शिक्षण घेण्याची नव्हती. सोलापूरचे श्रीराम पुजारी या प्राध्यापकाचा मदतीचा हात अनेक मंडळींना लाभला, तसा तो केशव यांना मिळाला. केशव बी.एस्सी.पर्यंत शिकू शकले. अर्थार्जन ही त्यांच्या कुटुंबाची गरज होती, पण त्यांना नोकरी मिळण्याची शक्यता दिसत नव्हती आणि त्यांना शिकवण्याची आवड होती. म्हणून शिंदेसरांनी १९८२ साली क्लास सुरू केला. शिकवण्यातील कौशल्य व विद्यार्थ्यांविषयी प्रेम यांमुळे विद्यार्थीप्रिय शिक्षक असा त्यांचा लौकिक झाला.

इंग्रजी माध्यमाची शाळा ही समाजाची गरज आहे.  ती चांगल्या प्रकारे पूर्ण करावी असे शिंदेसरांना वाटे. त्यांनी तशी शाळा १९९२ साली शहरात सुरू केली. तो व्याप सांभाळता सांभाळता सरांनी बी.एड. व एलएल.बी. पूर्ण केले. शाळा व संस्था उभी करताना त्यांना त्याचा फायदा झाला. शहरातील शाळा छान चालली होती -अजूनही चालू आहे. पण शिंदेसरांच्या मनात 'गुरुकुल' होते, एक 'शांतिनिकेतन' होते. निसर्गाच्या सान्निध्यात सर्व सोयीसुविधांनी सुसज्ज असे विद्यालय!

विद्यादात्या विद्या धारप


विद्या धारप या सेवानिवृत्त क्‍लार्क. निवृत्तीनंतर त्या स्वतःचा वेळ सत्कारणी लागावा आणि इतरांनाही त्याचा फायदा व्हावा या हेतूने काम पाहू लागल्या‍. त्या शोधात त्या येऊन पोचल्या  कल्या‍णच्या डंपिंगग्राऊंड शेजारच्या अण्णाभाऊ साठेनगरच्या झोपडपट्टीत. तेथे कचरा वेचणारे लोक राहतात. धारप यांनी तेथील कच-याचे ढिग, वाहणारी गटारे, प्रचंड अस्वच्छता आणि दुर्गंधी अशी हलाखीची परिस्थिती पाहिली. तेथे शिक्षणाविषयी कमालीची अनास्था असल्याचे त्यांना जाणवले. शिक्षणाचा गंध नसलेल्या त्या वस्तीत धारपांनी विद्यार्थ्यांसाठी ‘अभ्यासवर्ग’ घेणे सुरू केले. गेली आठ वर्षे त्यांचे विद्यादानाचे कार्य अथकपणे सुरू आहे. त्यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमधून त्या झोपडपट्टीत घडत असलेला बदल नोंद घेण्याजोगा आहे. मात्र तो बदल समजून घेण्यासाठी तेथील पूर्वस्थिती जाणून घेणे आवश्यक ठरते.

कल्याण हे ऐतिहासिक शहर. आधुनिकतेकडे वेगाने वाटचाल करणारे! मात्र कोणत्याही विकसित अथवा विकसनशील शहरात आढळणारे अरुंद रस्ते, बगिचे-मैदाने यांची दुरावस्था-अस्वच्छता, सांडपाण्याचे अपूरे व्यवस्थापन, कच-याचे ढीग असे चित्र कल्याणमध्येही पडते.

शहरातील लोकवस्ती डंपिंग ग्राऊंडसारख्या परिसरापासून दूर वसली आहे. मात्र परिस्थितीने पिचलेले काही मानवी समूह कच-याच्या त्या अवाढव्य ढिगाशेजारी झोपड्या बांधून जगण्याची धडपड करत आहेत. त्यांच्या जीवनाचा दर्जादेखील असा, की त्यांना दोन वेळच्या जेवणाशिवाय इतर कशाचीही जाणीव नाही.

माधव चव्‍हाण - प्रथम शिक्षण!


माधव चव्‍हाणदेशातल्या प्रत्येक घटकापर्यंत शिक्षण पोचवायचे आहे  या ध्यासाने झपाटलेल्या माधव चव्हाण यांनी ‘प्रथम’ संस्थेची स्थापना केली.  संस्था केंद्र सरकारच्या मदतीने शिक्षण तळागाळापर्यंत पोचवण्याचे काम करते. तिच्या कार्यकर्त्यांचे जाळे जगभर पसरले आहे. 

माधवचा जन्म मुंबईतला. ज्येष्ठ कम्युनिस्ट आणि कामगार चळवळीचे नेते यशवंतराव चव्हाण आणि विमल चव्हाण यांचा तो पुत्र. त्याचे आजोबा कोल्हापूर प्रांतातील न्यायाधीश. माधवचे वडील यशवंतराव सतराव्या वर्षी कम्युनिस्ट पक्षाकडे ओढले गेले. त्यांनी स्वतःला स्वातंत्र्याच्या लढ्यात झोकून दिले. माधवच्या आईवडिलांची परस्परांशी ओळख १९४२ मध्ये, चळवळीदरम्यानच झाली.

चव्हाण दाम्पत्याचे घर कम्युन म्हणूनच ओळखले जात असे. तिथे केवळ पक्षकार्यकर्ते नव्हे तर त्यांचा कुटुंबकबिलादेखील कधी कधी वास्तव्याला असे. यशवंतराव चव्हाण लाल निशाण पार्टीचे ज्येष्ठ नेते होते. त्यामुळे माधवला त्याच्या वडिलांच्या आणि अन्य थोरामोठ्यांच्या सान्निध्यात राहून कमी वयात सामाजिक आणि राजकीय विचारांचे बाळकडू मिळाले. त्याने स्वतःला हायस्कूलचे शिक्षण झाल्यानंतर डाव्या पक्षाच्या कामात झोकून दिले. त्याने विद्यार्थ्यांच्या चळवळीचे नेतृत्वही केले. त्याने मुंबईतील इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधून बी.एससी. केल्यानंतर जवळपास वर्षभर लाल निशाण पार्टीसोबत काम केले. त्याने विद्यार्थ्यांच्या अनेक प्रश्नांना हात घातला. त्याच बेतास ‘स्त्री मुक्ती चळवळ’ सुरू झाली, तेव्हा त्याने त्यांतली बरीचशी गाणीही लिहिली आहेत. परंतु आणीबाणी जाहीर झाली आणि त्याला पुढील शिक्षणासाठी पुन्हा कॉलेजचा रस्ता पकडावा लागला. माधव ‘इनऑरगॅनिक केमिस्ट्री’ या विषयात एम.एससी. परीक्षेत डिस्टिंक्शनमध्ये उत्तीर्ण झाला.

माधवने केमिस्ट्रीसाठी जगभरात पहिल्या दहांत मोडणाऱ्या ‘ओहियो युनिव्हर्सिटी’तून पीएच.डी. मिळवली. त्याच कालावधीत त्याच्या जगाकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनात आमूलाग्र बदल झाला. तो अमेरिकेत प्रत्ययास येणाऱ्या आणि तेथील चर्चांमधूनही सातत्याने जाणवणाऱ्या समानतेने प्रभावित झाला.