कर्णबधिरांसाठी - व्‍हॉईस आफ व्‍हॉईसलेस


सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील शेटफळ गावाच्या योगेश व जयप्रदा भांगे या दाम्पत्याने त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलायला तर शिकवलेच; पण इतर कर्णबधिर मुलांना व त्यांच्या पालकांना मदत करून नवी दिशा दाखवली! ‘कानानं बहिरा मुका परी नाही...’ ही जाहिरात नव्वदीच्या दशकात दूरदर्शनवर लागायची. कानाने बहिरे असलेले मुलही बोलू शकते, अशा अर्थाचे ते गाणे. कानाने एकू न येणाऱ्या मुलांना बोलता येतच नाही, असा समज अजून रूढ आहे. ‘स्पीच थेरपी’बद्दल बोलले बरेच जात असले तरी ती थेरपी सर्वसामान्यापर्यंत पोचलेली नाही. त्यामुळे पालक त्यांचे मुल बोलावे यासाठी कुठलेच प्रयत्न न करता केवळ उसासे सोडताना दिसतात.

योगेश भांगे कर्णबधिर मुलांसाठी ‘व्हाईस ऑफ व्हाईसलेस’ ही संस्था चालवतात. ऐकू न येणारी बहुसंख्य  मुले बोलू शकत नाहीत, कारण त्यांच्या कानावर शब्दच पडत नाहीत! त्यांचे स्वरयंत्र व्यवस्थित व कार्यक्षम असते. तशी मुले हातवारे, खाणा-खुणांच्या आधारे इतरांशी संवाद साधत असतात. तशी ‘साइन लँग्वेज’देखील आहे. परंतु ऐकू न येणारी मुले एक-दीड वर्षांची असताना त्यांचे व्यंग ओळखता आले व त्यावेळी त्यांना बोलण्याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले तर बहिरी मुलेही चांगली बोलू शकतात. हे सिद्ध करून दाखवले आहे योगेश भांगे यांनी.

कर्णबधिर मुलाला बोलता यावे, याकरता करण्यात येणाऱ्या ‘काँक्लिअर इम्प्लांट’सारख्या उपाययोजना खर्चिक असतात. गरजू लोकांना बऱ्याच वेळा पैशाअभावी त्यांचा लाभ घेता येत नाही. साहजिकच; ती मुले ‘मुकी’ म्हणून हिणवली जातात. मात्र योगेश भांगे यांनी त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलते तर केलेच पण त्या निमित्ताने त्या संबंधात अभ्यास करून, कार्य करून जिल्ह्यामधील पंचावन्न कर्णबधिर मुलांना शोधून काढले. भांगे त्या मुलांना स्पीच थेरपीद्वारे बोलण्याचे धडे देत आहेत.

वाळुज गावची मंदिरे


मोहोळ तालुक्यातील वाळुज येथे महादेवाचे प्राचीन हेमाडपंथी मंदिर आहे. ते वाळकेश्वर या नावाने ओळखले जाते. मंदिराच्या प्रवेशद्वारात महाकाय दगडी गणपती व नंदी आहे. मंदिराशेजारी सिद्धपुरुष रामभाऊ महाराज यांची समाधी आहे.

वाळुज येथेच भोगावती व नागझरी या नद्यांचा संगम असून त्या संगमावर महादेव मंदिर भग्नावस्थेत आहे. तेही प्राचीन असावे.

देगाव रस्त्यावर वाळुजपासून दोन किलोमीटर अंतरावर श्रीहरीस्वामी व राघव स्वामी यांचे मंदिर आहे. ते काशीक्षेत्रीचे ब्राम्हण तप करण्यासाठी तेथे आले होते. श्रीहरी हे गुरू तर राघव हे शिष्य. श्रीहरी स्वामी यांची संजीवन समाधी तेथे आहे. तसेच, आणखी एका साधू पुरुषाची त्या मंदिराशेजारी समाधी आहे.

वाळुज गावातील दलित वस्तीत धर्मराज नावाच्या साधू पुरुषाची समाधी आहे.

वाळुज हे गाव प्राचीन असून गावात महादेव व मारुती, दोन्ही मंदिरांजवळ वीरगळ आहेत. ग्रामदैवत खंडोबा; त्याची दोन मंदिरे गावात आहेत. दत्त, विठ्ठल, अंबाबाई, येडेश्वरी (येरमाळा) आदी अन्य मंदिरे आहेत. नरसिंहाची तीन लहान मंदिरे (घुमट्या) आहेत.

अफलातून चित्रकार शशिकांत धोत्रे


शशिकांत धोत्रेवर तयार करण्यात आलेली शोर्ट डॉक्युमेंटरी पहा

चित्र म्हटले म्हणजे कॅनव्हास व वॉटर, अॅक्रलिक किंवा तत्सम रंगांचे माध्यम... मात्र शशिकांत धोत्रे याची गट्टी जमली ती पेन्सिलशी. त्याने पेन्सिलच लहानपणापासून हाती धरल्याने त्याच्या चित्रांचे प्रमुख साधन ते बनले. त्याला वॉटर कलरसारख्या 'नव्या' माध्यमाची ओळख होऊ लागली असली तरी त्याची स्वतःची ओळख कायम झाली ती मात्र, कागद आणि पेन्सिल यांच्यामुळेच. चित्रे काढण्याची त्याची ती शैली कलारसिकांत परिचित आहे. शशिकांतला चित्रकलेची पार्श्वभूमी नाही वा त्याने औपचारिक कलाशिक्षणदेखील घेतलेले नाही. ब्लॅक पेपर व कलर पेन्सिल हाच त्याचा कलाप्राण राहिला आहे.

शशिकांतचा जन्म सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील शिरापूर या छोट्याशा गावातील. शशिकांतचे वडील दगड फोडण्या्चे, त्यांना टाके घालण्या-याचे काम करत तर आई रोजंदारी करायची. त्याला तीन भाऊ आणि दोन बहिणी. भावंडांमध्ये  शशिकांत मोठा. शशिकांतमधील सुप्त गुणांना वाव मिळाला तो, बालपणीच. तो म्हणतो, ‘वडिलांच्या हिशोबवहीतून मला चित्रकलेचं बाळकडू मिळालं. त्यांच्या वहीत चार रंगांची बॉलपेनं असायची. वहीच्या पहिल्या पानावर त्यांनी कमळ आणि मोर असं चित्र काढलं होतं. ते चित्र पाहून मलाही चित्रं काढण्याची स्फूर्ती मिळाली.’

शशिकांत त्या वहीतच जेथे जेथे कोरी जागा असेल तेथे तेथे चित्रे काढायचा. त्याचे ते वेड शाळेतही दिसायचे. शशिकांत फळ्यावर, बाकावर, भिंतींवर चित्रे काढण्यात रंगून जायचा. शाळेतील गाबणे गुरुजींनी घरी येऊन अनेकदा शशिकांतची तक्रार केली होती. त्याची चित्रकलेची आवड पुढे वाढतच गेली. शशिकांत सांगतो, "दरवर्षी गावात दत्तजयंतीला होणा-या चित्रकला स्पर्धेत माझं पहिलं बक्षीस ठरलेलंच होतं. त्यातून मला चित्रं काढण्यास प्रोत्साहन मिळत गेलं."

अरुण देशपांडे यांची सोला(र)पूरची प्रयोगशाळा

Tanmay Kanitkar 12/05/2015

जूनचा पहिला आठवडा. मान्सूनचा पत्ता नाही. उन्हाळा संपत आलेला, नद्या-नाले कोरडे ठणठणीत. भगभगीत उजाड माळरान. एखाद्या गावाजवळ थोडीफार दिसणारी हिरवी शेती. बाकी सगळीकडे पिवळ्या रंगाचे निर्विवाद वर्चस्व. अशा रस्त्यावरून जात असताना मध्ये जंगलच म्हणावे इतकी घनदाट झाडी असलेला पट्टा… हीच ती सोला(र)पूरच्या अरुण देशपांडे नामक खटपट्या माणसाची प्रयोगशाळा!

सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यात अंकोली गावाच्या अलिकडे अरुण देशपांडे यांचे विज्ञानग्राम दिसते. झाडांनी गच्च भरलेली अशी ती एकमेव जागा. आत असंख्य पाट्या. शेतकऱ्याला त्याच्या उत्पादनाला मिळणारा भाव, 1971मध्ये एक किलो धान्याच्या किमतीत किती लिटर डिझेल मिळत होते - किती साखर मिळत होती आणि आता काय परिस्थिती आहे? मुंबई, ठाणे, पुणे, नाशिक अशी शहरे ग्रामीण भागातील विनाशाला कशी कारणीभूत आहेत वगैरे मुद्दयांच्या पाटया तेथे आहेत. अशीच एक पाटी – तीवर ‘मुक्काम पोस्ट अंकोली, सोला(र)पूर जिल्हा’ असे लिहिलेले आहे!

मोहोळचे भैरवनाथ मंदिर


सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील अंकोली गावामध्ये सातशे वर्षापूर्वीचे भैरवनाथांचे मंदिर आहे. मोहोळ-मंगळवेढा मार्गावर अंकोली स्टॉप आहे. अंकोली पंढरपूर-सोलापूर (ति-हेमार्गे) पंढरपूरपासून एकोणिसाव्या मैलावर आहे. रस्ता डांबरी व नित्य रहदारीचा आहे. कोणत्याही मार्गाने अंकोली गावी येताच समोर मंदिराचा भव्य तट नजरेत भरतो. देवालयाचे उंचच उंच डेरेदार शिखर पाहून मन प्रफुल्लित होते.

भैरवनाथ मंदिराच्या प्रवेशासाठी महाद्वार आहे. मंदिरात चौकोनी आकारातील विहीर आहे. मंदिरात सातशे वर्षापूर्वीची पालखी आहे. मंदिराची स्थापना त्याअगोदर झालेली आहे.

भैरवनाथ हे महाराष्ट्र व कर्नाटक राज्यातील असंख्य भक्तांचे कुलदैवत आहे. मंदिरात  लिंग (पिंड) आहे. ते दिवसातून एकदाच, पूजेच्या वेळेस पाहायला मिळते. ज्या ठिकाणी  पिंड आहे त्यावर छोटा गाभारा बांधलेला असून तेथे पिंडीवर चांदीची दोनशे भार वजनाची सुंदर, सुबक कोरीवकाम केलेली दैदिप्यमान अशी मूर्ती ठेवलेली आहे. तिची दररोज सकाळ-संध्याकाळ पूजा व आरती केली जाते. पूजेच्या वेळी त्यावर पितळेचा नागफडा बसवतात. गाभाऱ्याच्या पुढील भागात चार दगडी खांबांवर उभारलेली संपूर्ण दगडी इमारत आहे. त्यातच जोगेश्वरी व काळभैरव या दोन दैवतांसाठी दोन खोल्याही तयार केलेल्या आहेत. त्यापुढील भागात भव्य असा उंच सभामंडप आहे.  

मंदिराचा परिसर मोठा आहे. पूर्वी तेथे मोठी शाळा होती. विद्यार्थी संख्या सतराशे होती. शाळेचे स्थलांतर चार वर्षापूर्वी दुसऱ्या ठिकाणी झाले. शाळेच्या‍ रिकाम्या खोल्यांचा उपयोग मंदिरातील वस्तू ठेवण्यासाठी केला जातो. मंदिरासंदर्भात पौराणिक कथा सांगितली जाते ती अशी –

मोहोळचा लांबोटी चिवडा


सोलापूर-पुणे रस्त्यावर मोहोळ तालुक्‍यात शिरापूर वळणावर ‘जयशंकर’ नावाचे  हॉटेल लक्ष वेधून घेते. ते हॉटेल बसच्या आकाराचे आहे आणि कपबशीच्या आकाराची त्याची पाण्याची टाकी!

त्या हॉटेलाचे मालक तानाजी खताळ हेच लांबोटी गावाचे सरपंच आहेत. हॉटेलात शिरताच काउंटरवर चिवड्याचा भलामोठा ढीग दिसतो. बाजूच्या खोलीत चिवडा तयार करणे सुरू असते. तोच हा लांबोटी चिवडा! लांबोटी चिवडा हे त्या हॉटेलचे व गावाचेही वैशिष्ट्य होऊन गेले आहे.

तानाजी खताळ हे हॉटेलचे सर्व श्रेय त्यांच्या आईला देतात व तीच त्या चिवड्याची कर्तीधर्ती असल्याचे सांगतात.

अंगभर सोन्याच्या दागिन्याने मढलेली, कपाळभर हळदीच्या रंगाचा मसवट लावलेला अशी ती स्त्री. त्यांचे नाव रुक्मिणी शंकरराव खताळ.

लांबोटी‍ चिवडा मक्यापासून तयार केलेला आहे. रुक्मिणीबाईंचा हात लागला अन् चिवडा चवदार झाला! कारण मका तर सगळीकडे मिळतो, बाकी मसालेही सर्वत्रच मिळतात. मग असा चविष्ट चिवडा इतरत्र का बनत नसावा? सोलापुरातील इतर हॉटेलमालकांनीही तसे प्रयत्न केल्याचे बाईंनी सांगितले. पण लांबोटी चिवड्याचे यश इतरांना लाभले नाही.

जयशंकर हॉटेलचा ‘लांबोटी’ चिवडा कर्नाटक, उत्तर महाराष्ट्र व आंध्र अशा प्रदेशांत जातो. रुक्मिणीबाई प्रत्येक दिवशी तयार केल्या जाणा-या चिवड्याची स्वत: चव घेतात. त्यानंतरच चिवडा विक्रीसाठी ठेवला जातो.

आपल्या सर्वांना नाशिकचा चिवडा माहीत असतो, पुण्याच्या ‘महालक्ष्मी चिवड्या’ने एकेकाळी नाव मिळवले होते. त्यात सोलापूरच्या लांबोटी गावच्या चिवड्याची भर पडली आहे.

‘लोकमत’ परिवाराने रुक्मिणी खताळ यांचा ‘सोलापूर आयकॉन’ नावाच्या पुस्‍तकात समावेश करून त्यांना योग्य श्रेय दिले आहे. रुक्मिणी खताळ या त्या पुस्तकातील गरीब घरातून कष्टामुळे वर आलेल्या एकमेव व्यक्ती असाव्यात.