आमची जात


‘मराठा समाज हा वंचित वगैरे असल्याने आणि सामाजिक उतरंडीत निम्न स्तरावर असल्याने त्यांना – म्हणजे मराठा म्हणवणाऱ्या लोकांना आरक्षणाचा लाभ द्यायला हवा’ अशी मागणी होत असते. मराठा समाजाच्या रूढ प्रतिमेच्या विरूद्ध अशी ही मागणी वाटते. म्हणजे हे मतांचे राजकारण असावे का अशा विचारात असतानाच शंभर वर्षांपूर्वीचे एक पुस्तक वाचनात आले आणि आरक्षण प्रश्नाकडे बघण्याचा नवा मुद्दा मिळाला असे वाटले. ते पुस्तक आहे ‘आमची जात’. लेखक -गणपतराव भिवाजी बैताडे ऊर्फ जी.बी. नाईक. पुस्तक १९१६ साली प्रसिद्ध झाले. लेखकाचे मुंबईत ‘जी.बी. नाईक अँड सन्स’ या नावाने चष्म्यांचे प्रसिद्ध असे दुकान होते.

नाईक प्रस्तुत पुस्तक का लिहिले याचा खुलासा करताना सांगतात –“शाळेत असताना इतिहास हा माझा आवडता विषय असल्याने आपल्या जातीसंबंधी माहिती समजून घेण्याबद्धल जिज्ञासा उत्पन्न होणे स्वाभाविक आहे. त्याप्रमाणे ती माझ्या मनात निर्माण झाली.”

बैताडे यांनी त्यांच्या त्या शोधाला १८७९ मध्ये सुरुवात केली. त्यांनी त्यांच्या जातींत निरनिराळ्या प्रांतातील लोकांना पत्रे पाठवून, वर्तमानपत्रांत जाहिराती देऊन त्यांच्या जातीसंबंधी काही माहिती देण्यास विनंती केली. त्याला प्रतिसाद त्यांच्या अपेक्षेपेक्षा खूप कमी मिळाला. मग लेखकांनी स्वतः अनेक प्रांतांतील लोकांना भेटून, जुनी कागदपत्रे बघून, पुराणकथा/दंतकथा पडताळून अभ्यास केला. त्यांच्या त्या सगळ्या खटाटोपाला समाजाच्या चेष्टेचा विषयही व्हावे लागले.

प्रतापगडचे युद्ध - अ स्टडी ऑफ द कॅम्पेन प्रतापगड


ग्वाल्हेरचे महाराज शिंदे यांना अर्पण. बागली या मध्य भारतातील एका संस्थानचे ठाकूर सज्जन सिंह यांच्या आश्रयामुळे हे पुस्तक तयार झाले अशी नोंद.

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी 1659 मध्ये प्रतापगड येथे अफझलखानास यमसदनास धाडले हा प्रसंग अनेकांना स्फूर्ती देणारा वाटला. त्या विषयावर चित्रपट आले, तसाच एक फार्सही आला - अफझलखानाच्या मृत्यूचा फार्स. लेखक काशीनाथ महादेव थत्ते, प्रकाशन १८८६. त्या प्रकरणाचा शोध घेण्याचा आणखी एक प्रयत्न वि.ल. भावे यांनी केला होता. पुस्तक – अफझलखानाचा वध अथवा श्री. शिवाजीमहाराजांचा एक अदभुत पराक्रम. प्रकाशन १९२१, त्या प्रसंगावर लिहिलेले “बुद्धिबळ” नावाचे नाटक (लेखक – विवेक वाटवे) ईसाहित्य.कॉम वर नुकतेच उपलब्ध झाले आहे.

चतुरगडच्या विनोदी स्त्रिया (पाच अंकी प्रहसन)


शेक्सपीयरच्या नाट्यकृती मराठीत अनेकवार अवतरल्या. हॅम्लेट, मॅकबेथ, ऑथेल्लो, रोमियो अँड ज्युलिएट या नाटकांचे अनुवाद मान्यवरांनी केले. काही वर्षांपूर्वी ‘मिडसमर नाईट्स ड्रीम’ याचे रूपांतर ‘ऐन वसंतात अर्ध्या रात्री’ या नावाने आले होते. (त्याचे आणखी एक रूपांतर १९१३ साली ‘मधुयामिनी स्वप्नदर्शन’ या नावाने आले होते). ‘टेमिंग ऑफ द श्रू’ या नाटकाचीही दोन रूपांतरे झाली आहेत. तुलनेने, शेक्सपीयरचे अपरिचित असलेले नाटक म्हणजे ‘मेरी वाइव्हज ऑफ विंडसर’. त्या नाटकाचे मराठीत रूपांतर केले होते, पां.गं. लिमये यांनी. ‘चतुरगडच्या विनोदी स्त्रिया’ म्हणजे हा अनुवाद.

शतकापूर्वीची दोन बंडखोर नाटके


मराठीतील स्त्री लिखित आणि रंगभूमीवर आलेले पहिले गद्य नाटक अशी गिरीजाबाई केळकर यांच्या ‘पुरुषांचे बंड’ या नाटकाची ओळख आहे. १९१२ मध्ये हे नाटक रंगभूमीवर आले व १९१३ साली त्याचे पुस्तक प्रकाशित झाले. पुस्तकाला श्री. कृ. कोल्हटकरांची प्रस्तावना आहे. ‘बायकांचे बंड’ नावाचे नाटक १९०७ मध्ये रंगभूमीवर आले होते. ते संगीत नाटक होते. आणि ते बऱ्यापैकी लोकप्रियही झाले असावे. (कारण केवळ सात वर्षांत त्याच्या तीन आवृत्त्या निघाल्या होत्या). ‘बायकांचे बंड’नंतर पाच-सहा वर्षांत ‘पुरुषांचे बंड’ रंगभूमीवर यावे हा योगायोग होता का? निश्चितच नव्हता!

लेखिकेने निवेदनात म्हटले आहे, “एका संभाषणात काही काही गोष्टी पुरुषांना करता येण्यासारख्या असूनही ते त्या करत नाहीत हे मी जेव्हा दाखवून दिले तेव्हा स्नेही म्हणाले, ‘वहिनी तुम्ही तर उलटे आम्हालाच बंडखोर ठरवलेत. तर याविषयी एखादे सामाजिक नाटकच लिहाना.’ त्यावर मी म्हटले, बरं तर. मी जेव्हा नाटक लिहायला बसेन तेव्हा पहिल्याने ‘पुरुषांचे बंड’ हेच नाटक लिहिन.”

हिंदुस्थानातील दुष्काळ - काल आणि आज


शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, दुष्काळ वगैरेंवरील चर्चा वाचताना सहजच प्रश्न पडतो, की दुष्काळ पूर्वीही पडत होते. अनेक दुष्काळांत हजारो-लाखो माणसे व पशुपक्षी मृत्यूमुखी पडले. तशा कथा, लेख पुस्तके व चित्रपटांतून नोंदल्या गेल्या आहेत. मग आजचे दुष्काळ व त्या वेळचे दुष्काळ यांत फरक तो कोठला? त्यांच्या कारणांत फरक होता, की दोन्ही काळचे उपाय वेगवेगळे आहेत? असे प्रश्न उद्भवत असतानाच एक पुस्तक हाती आले. त्या पुस्तकाचे लेखक सखाराम गणेश मुजुमदार आहेत आणि पुस्तकाचे शीर्षक  - ‘हिंदुस्थानातील दुष्काळ’( प्रकाशन १९०९ ) पुस्तकाचे नाव व प्रकाशनकाल, दोन्हींमुळे अचंबा वाटला. प्रबोधनपर्वातील आचार-विचार प्रदानाचे आणखी एक उदाहरण डोळ्यांसमोर आले. पुस्तकाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘जावजी दादाजी’ या कंपनीने प्रकाशित केलेले ते पुस्तक म्हणजे, लेखकाने ‘निबंध स्पर्धे’त पहिला क्रमांक मिळवलेला निबंध होता. पुस्तकाची पाने होती एकशेसत्तर व किंमत (मूल्य) - दहा आणे.

वेश्या आणि वेश्याव्यवसाय


वेश्या व्यवसाय हा जगातील सर्वांत जुन्या व्यवसायांपैकी एक आहे असे म्हटले जाते. त्यासंबंधी लिहिलेले हे जुने पुस्तक. तो विषय शंभर वर्षांपूर्वी घेतला जाणे हे धाडसाचेच होय. पुस्तकातील लेख ‘समाजसेवक’ या मासिकातून प्रथम प्रकाशित झाले. नंतर ते पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झाले. ‘नैतिक जागृती संघा’चा कार्यकर्ता या नात्याने प्रत्यक्ष काम करण्याचा अनुभव आणि सौ. रमा नाईक यांचा महिला आश्रमाच्या व्यवस्थापक म्हणून अनुभव, यातून पुस्तकाची दुसरी आवृत्तीही तयार झाली. प्रस्तावनेत लेखक म्हणतात, ती इतकी सुधारित आहे की ते पुस्तक संपूर्ण नवीन म्हणता येईल!

लेखकाने प्रास्ताविकाच्या पहिल्या प्रकरणात शरीराची भूक आणि विवाहसंस्थेचे नाते यांचा ऊहापोह केलेला आहे. वैषयिक सुख हा विवाहसंस्थेचा पाया असून त्याच्या अभावी वैवाहिक संबंध टिकू शकत नाहीत अशी भूमिका लेखकाने मांडली आहे. ते पुढे विवाह आणि स्त्री-पुरुष सहवासाच्या इतर पद्धती यांची तुलना करतात.

घायाळ - य.दि. पेंढरकर (कवी यशवंत)


कवी यशवंत ‘आई म्‍हणोनी कोणी’ ही कविता लिहिणारे आणि रविकिरण मंडळाचे संस्थापक म्हणून जनसामान्यांना परिचित आहेत. ते बडोदे संस्थानचे राजकवी होते. यशवंतांनी गद्यलेखनही बरेच केले आहे. त्यांच्या गद्यलेखनापैकी फारसे ज्ञात नसलेले पुस्तक म्हणजे ‘घायाळ’.

स्टीफन झ्वार्इंग यांच्या The Failing Heart या कथेचे (दीर्घकथेचे) ते रुपांतर आहे.

यशवंतांनी पुस्तकाला मोठी प्रस्तावना लिहिली आहे. त्यात त्यांनी स्टीफन झ्वार्इंग यांची प्राथमिक माहिती, मराठीत झालेले त्यांचे अनुवाद, मराठी साहित्यिकांना वाटत असलेले झ्वार्इंग यांचे महत्त्व इत्यादी विस्तृत टिप्पणी केली आहे. झ्वार्इंग यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य सांगताना यशवंत लिहितात – ‘झ्वार्इंगच्या लेखणीचा भर त्याला ज्या विशेष व्यक्ती आढळल्या त्यांचे मनोव्यापार विशद करण्यावर आहे. घडामोडींची रहस्यमय ओढ त्याच्या लेखनात फारशी नाही. पण त्यांचे लेखनचातुर्य घडामोडींतील व्यवहारामागे काय मनोरचना असते आणि तिच्या व त्यांच्या योगाने व्यक्तिमात्राच्या जीवनप्रवाहाला कशी गती येते किंवा कलाटणी मिळते हे सूक्ष्मपणे दाखवण्यात सामावले आहे – त्यांचे सारे चित्रणकौशल्य बहरले आहे.’

पण्डिता रमाबाई सरस्वती - प्रबोधनकार के.सी.ठाकरे


प्रबोधनकार केशव सीताराम ठाकरे हे बहुसंख्य वाचकांना शिवसेनेप्रमुखांचे वडील म्हणून ठाऊक असावेत. त्यामुळे शिवसेनाप्रमुखांचे वडीलही ‘हिंदुत्व’वादी असतील असा समज सर्वसाधारणपणे होऊ शकतो. आणि मग आश्चर्य वाटते, की अशा गृहस्थांनी हिंदू धर्म त्यजून ख्रिस्ती धर्म स्वीकारणाऱ्या व नंतर ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार करत असल्याच्या आरोपामुळे वादळात सापडलेल्या पंडिता रमाबार्इंचे चरित्र कसे व का लिहिले?

त्या पुस्तकाची अर्पण पत्रिका म्हणते.

“भारतातील सिनेक्षेत्रातील अग्रेसर व्यवसायी, ललित-संगीत कलावंतांचे आश्रयदाते, पुरोगामी विचार-प्रणालीचे पुरस्कर्ते, इंग्रजी भाषेचे मार्मिक लेखक आणि नामवंत कवी स्नेही महाशय जमशेटजी बी.एच.वाडिया, एम.ए.एल.एल.बी. यांच्या मजवरील अखण्ड स्नेहादराला या अर्पणपत्रिकेने मी कृतज्ञतेचा प्रणाम करत आहे.”

पुस्तकाला प्रस्तावना नाही. मात्र पहिल्या प्रकरणापूर्वी ‘शंभर वर्षांपूर्वी’ असे शीर्षक देऊन काही पार्श्वभूमी सांगितली आहे.

पंडिता रमाबाई यांचा इंग्लंडचा प्रवास


पंडिता रमाबाईंची चरित्रे वाचली, की त्यांच्या ग्रंथसंपदेत ‘इंग्लंडचा प्रवास’ या पुस्तिकेचा उल्लेख वाचायला मिळतो. काही महिन्यांपूर्वी चर्नीरोड येथील सरकारी उपक्रमाच्या विक्री दालनात रमाबाईंचे कुठलेच पुस्‍तक उपलब्ध नाही असे समजले. अचानक घराजवळच्या वाचनालयात ते मिळाले आणि सुखद धक्का बसला. प्रस्तुत प्रतीत दोन पुस्तिका एकत्र केल्या आहेत असे म्हणता येईल. पहिली पुस्तिका म्हणजे खुद्द रमाबाईंचे लिखाण. ते आहे सत्‍तावीस पृष्ठांचे. त्यानंतर द्वारकानाथ गोविंद वैद्य यांनी लिहिलेले पंडिता रमाबाईंचे जीवनचरित्र (अत्यंत छोटेखानी) असे आहे.

त्‍या लिखाणाचे – खास करून पंडिता रमाबाईंच्या लिखाणाचे प्रकाशन वर्ष प्रस्तुत आवृत्तीत दिलेले नाही. परंतु साधारण ते ऑगस्ट १८८३ मध्ये प्रसिद्ध झाले असावे. त्यावर १६ ऑक्टोबर १८८३च्या केसरीत स्फुट आले होते.

ते लिखाण पत्र स्वरुपात आहे. पत्रावर मायना फक्त ‘प्रिय. बांधव’ असा आहे. पण हे बांधव कोण हे स्पष्ट नाही. सरकारी प्रकाशनाच्या सुरुवातीस दिलेल्या निवेदनात हे पत्ररुप वर्णन ‘द्वारकानाथ गोविंद वैद्य’ यांना लिहीले होते असे म्हटले आहे.

माझी कहाणी- पार्वतीबाई आठवले


पार्वतीबाई आठवले स्त्रियांची आत्मचरित्रे,  आत्मकथने मराठीत बरीच आहेत. लक्ष्मीबाई टिळकांची ‘स्मृतिचित्रे’, रमाबाई रानडे यांचे ‘आमच्या आयुष्यातील काही आठवणी’, सुनीताबाई देशपांडे यांचे ‘आहे मनोहर तरी’ अशी काही लोकप्रिय आहेत.

असंच एक जुनं आत्मचरित्र म्हणजे पार्वतीबाई आठवले यांचं ‘माझी कहाणी’. पार्वतीबाई ह्या श्रीमती बाया कर्वे (महर्षी कर्वे यांच्या द्वितीय पत्नी) यांची बहीण.