वाक्‍यप्रचार

नक्राश्रू ढाळणे

खोटा कळवळा येऊन दुःख झाल्याचे जे प्रदर्शन केले जाते, जो अश्रुपात केला जातो त्याला नक्राश्रू ढाळणे असे म्हणतात. नक्र म्हणजे सुसर. नक्राश्रू म्हणजे सुसरीची आसवे. इंग्रजी भाषेतही Shading crocodile tears असा वाक्प्रचार आहे. तो खोटी सहानुभूती दाखवणे किंवा दुःख झाल्याचे नाटक करणे अशा अर्थानेच वापरला जातो. सुसरीच्या डोळ्यांत तिचे भक्ष्य खाताना पाणी येते अशी समजूत त्यामागे आहे. व्यक्तीला दुःख झाले किंवा तिने दुसऱ्याला दुःख होताना पाहिले, की तिच्या डोळ्यांत पाणी येते. खरे तर भक्ष्य खाताना सुसरीलाच नव्हे तर सर्व शिकारी प्राण्यांना आनंदच होत असणार! परंतु सुसर हा एकमेव क्रमश:

खारीचा वाटा केवढा?

मोठ्या कार्यातील छोटा वाटा म्हणजे खारीचा वाटा! तो वाक्प्रचार रूढ कसा झाला ते सांगणारी रामायणातील खारीची कथा सर्वांच्या परिचयाची असते. लहानशा खारीने रामाला सेतू-बंधाच्या कामात तिच्या परीने मदत केली. रामाला तिचे कौतुक वाटले. त्याने खारीच्या कार्याचा गौरव केला. मदत कितीही छोटी असली, तरी त्यामागील भावना महत्त्वाची असते, महान कार्य छोट्या, सर्वसामान्य माणसांच्या सहकार्याशिवाय तडीस जाऊ शकत नाही – ह्या दोन बाबी या गोष्टीतून अधोरेखित होतात. त्यावरून खारीचा वाटा हा वाक्प्रचार रूढ झाला. रामायणात अशी कथा होती की नाही याबद्दल शंका वाटते. ती प्रक्षिप्त असावी. म्हणजे नंतर क्रमश: