मुक्ताई: मेहूण येथील समाधी

प्रतिनिधी 19/02/2010

हातून सारखं पाप घडतच असतं.ते नाहीसं करायला हरिद्वारला 'महाकुंभ' चालू आहे.पण पाप घालवायला तापीचं स्मरण सोपं. असं मानलं जातं की गंगेत स्नान करावं लागतं. नर्मदेचं दर्शन केलं तरी पुरेसं असतं आणि तापीनदीची आठवण काढली की पाप साफ होतं.

हे सगळं ठीक आहे.पण भुसावळपासून जवळ जवळ चाळीस किलोमीटर अंतरावर मुक्ताईनगर आहे.तिथं तापी नदीच्या किना-यावर निवृत्ती, ज्ञानेश्वर आणि सोपानाची धाकटी बहीण मुक्ताबाईचं मंदिर आहे. वरच्या अंगाला तापी आणि पूर्णा नदीचा देखणा संगम आहे.

मुक्ताबाई निवृत्त्विनाथाची शिष्य तिचे व्यक्तिमत्व स्वतंत्र किंवा जणू स्वयंभू होते.एका कवितेत ती म्हणते

तापी आणि पूर्णा नदीचा संगम''सर्वरूपी निर्गुण संपले पै सर्वदा. आकार संपदा नाही तया.

आकारिती भक्त मायामय काम.सर्वत्र निःसीम अंतरी आहे''.

''नाही सुखदुःख. पापपुण्य नाही.

नाही कर्मधर्म. कल्पना नाही.

नाही मोक्ष ना भावबंधन नाही.

म्हणे वटेश्वरा ब्रह्म नाही. सहजसिध्द बोले मुक्ताई ''

तापीच्या शुभ्र वाळूच्या पटात वैशाख वद्य द्वादशीच्या दिवशी मध्यान्ही एकाएकी वीज कडाडली आणि त्या झगमगाटात मुक्ताबाई एकाएकी अद्दश्य झाली.''

तापी नदीकाठचे मुक्ताबाईचे मंदिरसंदर्भ : भारतीय संस्कृतिकोश, सातवा खंड.पं.महादेवशास्त्री जोशी.

नदीकाठी उभं राहिलं आणि मुक्ताईच्या अदृश्य होण्याचा प्रसंग डोळयासमोर प्रसंग आणला की पोटात गोळा येतो. त्यावेळी मुक्ताईचं वय जेमतेम अठरा-वीस वर्षां होतं आणि ज्ञान इतकं होतं की चांगदेवासारख्या विद्वानानं तिचं शिष्यत्व पत्करलं! थोडं दूर चांगदेवाचं भग्न देऊळ आहे.

मुक्ताबाई ही निवृत्ती-ज्ञानदेवाही भावंडांची धाकटी बहीण असून, तिच्याबाबत त्यांच्या रचनांमध्ये उल्लेख आढळत नाहीत. संशोधक ते शोधून काढतात चांगदेव-नामदेव ह्यांच्या अभंगांतून. मुक्ताबाईने त्या दोघांचा मानीपणाचा नकशा उतरवला होता. मुक्ताबाईंचे तापी नदीकाठी मेहुणला समाधी घेतली. त्याबाबतचा उल्लेख नामदेवांच्या आत्मचरित्रपर अभंगांत आढळतो. तापीकाठचे चांगदेवाचे मंदिरमुक्ताबाई देखील अठरा-वीस वर्षेच जगली व तिचे ज्येष्ठ बंधू, निवृत्तीनाथांच्या आधी समाधी घेतली असे म्हणतात. मुक्ताबाई एक की दोन होत्या ह्याबद्दलही संशोधकांत वेगवेगळी मते आहेत.

मुक्ताबाईची समाधी कल्पना देखील वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. तापी-नदीच्या काठी ती विजेच्या लोळात नाहीशी झाली अशी दंतकथा आहे. 

Add new comment

The content of this field is kept private and will not be shown publicly.

Plain text

  • No HTML tags allowed.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Web page addresses and email addresses turn into links automatically.