ग्रामजीवन दर्शन - सिद्धगिरी संग्रहालय


_SidhagiriMath_2.jpg‘सिद्धगिरी ग्रामजीवन संग्रहालय’ म्हणजे कोल्हापुरातील कणेरी मठ. तेथे ग्रामजीवनाचे हुबेहूब दर्शन मॉडेल्स मधून घडते. कणेरी हे गावाचे नाव आहे. कोल्हापूरच्या दक्षिणेला बारा किलोमीटर, अंतरावर राष्ट्रीय महामार्गाला लागून साडेतेराशे वर्षाहून जुने असे सिद्धगिरी महासंस्थान मठ नावाचे क्षेत्र आहे. त्याची ओळख जगद्गुरू काडसिद्धेश्वर स्वामीजी यांचा मठ अशी आहे. कणेरी हे गाव त्या मठाच्या कुशीत, वनराईत वसलेले आहे. ‘सिद्धगिरी ग्रामजीवन संग्रहालया’ची स्थापना सिद्धगिरी मठाचे सत्ताविसावे मठाधिपती श्री अदृश्य काडसिद्धेश्वर महाराज यांच्या हस्ते झाली. उद्घाटन जुलै 2007 मध्ये करण्यात आले. संग्रहालय एकूण तेरा  एकर जागेत विस्तारलेले आहे. या ठिकाणी महत्वाची नोंद अशी की, सिद्धगिरी मठाचे अठ्ठेचाळिसावे मठाधिपती ब्रम्हलीन श्री काडसिध्देश्वर महाराज यांची सर्वसामान्य लोकांना परवडेल असे अदयावत हॉस्पिटल उभारावे अशी इच्छा होती. त्यांच्या मागे त्यांची ही इच्छा “श्री अदृश्य काडसिद्धेश्वर महाराज” यांनी पूर्ण करण्याचे योजले. भक्तगणांच्या देणगीतून हॉस्पिटल उभारणीचे काम सुरूही झाले. आर्थिक अडचणी मिटेनात. मठाला स्वावलंबी करण्यासाठी उपाय म्हणून ग्रामजीवन संग्रहालयाची कल्पना राबवण्यात आली. कामाला सुरूवात २००७ मध्ये झाली. संपूर्ण  उभारणीचे काम २०१२ पर्यंत पूर्ण केले गेले. ग्रामीण संस्कृतीवर आधारित असा तो आगळावेगळा देखावा आहे. तो त्या प्रकारचा देशातील पहिला उपक्रम असावा. ते आशिया खंडातील दोन नंबरचे संग्रहालय मानले जाते. ‘सिध्दगिरी ग्रामजीवन संग्रहालयास’ एका पाहणीनुसार जागतिक स्तरावरील अग्रगणित पंचवीस संग्रहालयांमध्ये  मानांकन मिळाले आहे.

‘सिद्धगिरी ग्रामजीवन संग्रहालय’ म्हणजे स्वावलंबी, जिवंत खेडे आहे. हुबेहूब प्रतिकृती ही त्याची शक्ती. ग्रामीण संस्कृती दर्शवणारी ती शिल्पे पाहण्यासाठी पर्यटकांचा ओघ चालू असतो. सिद्धगिरी संग्रहालय तीन भागांमध्ये विभागलेले आहे - 1. ग्रामजीवन, 2. प्राचीन प्रतिभावंत आणि 3. उत्सव.

वेगवेगळ्या गुहांत प्राचीन कालीन कपिलमुनी, पतंजली, वेदव्यास, महर्षी कणाद, नारद, चिरकारिक, भगीरथ, विष्णू शर्मा, गार्गी, अक्षपात गौतम, जेमिनी, चरक, सुश्रुत, जीवक, आर्यभट्ट, नागार्जुन, वाल्मिकी ऋषी, हर्षवर्धन, विद्यावाचस्पती, भरत-शंकुतला, भरतमुनी, पाणिनी, एकलव्य, शबरी, वराहमिहीर, सुरपाल, यशोदा, चाणक्य, महर्षी पराशर आणि काश्यप यांच्यासह बत्तीस शास्त्रज्ञांची सिमेंट क्राँकिटमध्ये तयार केलेली चित्रे आकर्षित करतात. चित्रांसोबत त्यांच्या कालखंडात केलेल्या कार्याचा आढावा लेखी स्वरूपात काही ओळींत नमूद केला आहे. प्रत्येक मूर्तीच्या बाजूला भिंतीवर योगासने वेगवेगळ्या भागांत शिल्पस्वरूपात कोरली आहेत.

_SidhagiriMath_3.jpgगुहा जगतामधून बाहेर आल्यावर गावच्या पाणवठ्यावर रहाटाने विहिरीतून पाणी काढणा-या बायका, विटीदांडू खेळणारी मुले, गाई-म्हशी राखणारा गुराखी, मेंढपाळ, काठी अन घोंगडे घेऊन शेळ्या राखणारा धनगर, व्हाट्यांचा खेळ, विश्रांती घेणारे यात्रिक, यात्रेकरूंसाठी बैलगाड्या, गाडगे, पेरणी कुळवट, मळणी, धान्य, वारे देणे, कोळपणी, नांगरणी, लगोरीचा खेळ अशी शेतीविषयक अवजारे असे. ग्रामीण जीवनाचे चित्रमय दर्शन घडते. औताला जुंपलेली बैलगाडी, जुन्या पारंपरिक पद्धतीने शेती करणारा शेतकरी, मोटेचे पाणी, पाणी भरणा-या गृहिणी, कावड घेऊन पाणी भरणारा गावकरी हेही त्या ठिकाणी पाहण्यास मिळते. गावामध्ये पारकट्ट्यावर बसून न्यायनिवाडा करणारी पंचायत समिती, शाळेत जाणारी मुले आणि संपूर्ण गावात उठून दिसणारा पाटलाचा वाडा यांसारखी दृश्ये खेड्यात पाहण्यास मिळतात. विशेष म्हणजे त्यांनी ग्रामीण संस्कृतीचे सर्व बारकावे त्यामध्ये टिपले आहेत.

परत येताना लमाणांचे घर, हनुमान मंदिरातील प्रवचन, वासुदेव, सोमवार कट्टा, अस्वलांचा खेळ, चुनाभट्टी, विठ्ठलमंदिर, शिंग फुंकणारा, पावश्या, गाव चावडी, गारुडी, माळी, कोंडवाडा, सुतार, लोहार, गोट्यांचा खेळ, तांबट, पिंजा-याचे घर, धनगरांचे घर, आंधळी कोशिंबीर, लक्ष्मीमंदिर, शिंपी, कासार, बाजारकट्टा, मुलींचा जिबलीचा खेळ, मंदिरातील शाळा, धार लावणारा, नाभिक, धोबी (परीट), शेवया करणा-या स्त्रिया, नारळसोलणी, जाते दळणे, पंचायतकट्टा, तालीम, गोंधळी, चर्मकार (चांभार), बुरुड, गुरव, कोरवी, कातडी कमावणारा, मातंग (दोरखंड बनवणे), पाथरवट, कोळ्यांचे घर, कुंभाराचे घर, लाकूड फोडणारा, वतनदारांचा वाडा, गवंडी, डोंबाऱ्यांचा खेळ अशी वास्तूशिल्पे आहेत. उत्सव विभाग स्वतंत्र आहे. त्यामध्ये सर्व सण-उत्सव साजरे केले जातात, त्याचे हुबेहुब दर्शन होते. कोष्ट्याचे घर, पिंगळा जोशी, तेल्याचे घर, वाणी दुकान, पाठवणी, वृद्धाची सेवा, सोनारांचे घर, अत्ताराचे घर, वैद्यांचे घर, जोशींचे घर हे ग्रामीण व्यवसायाचे चित्र आहे. त्यामधून परंपरेने चालत असलेली कामे प्रेक्षकांसमोर उभी केली आहेत.

_SidhagiriMath_1.jpgसंग्रहालयातून बाहेर पडल्यानंतर मागे उताराच्या दिशेने गेले तर डाव्या बाजूला राशी उद्यान पाहण्यास मिळते. उद्यानात बारा राशी छायाचित्रणाच्या स्वरूपात व्यक्त केल्या आहेत. पूर्वीच्या काळच्या समाजाचे स्वावलंबी व आदर्श जीवनपद्धतीचे सादरीकरण संग्रहालयाच्या माध्यमातून केले आहे. प्राचीन खेडी समृद्ध होती. लोकांमध्ये प्रेम, आस्था, जिव्हाळा होता. त्याच्या मुळाशी तत्कालीन जीवनपद्धत होती.

प्राचीन खेड्यांमध्ये बलुतेदार, आलुतेदार यांच्याभोवती लोकजीवन फिरत असे. शेती हा केंद्रबिंदू ठेवून हे लोक संपन्न, समाधानी जीवन जगत होते. त्याचे प्रत्ययकारी दर्शन तेथील चित्र-शिल्पाकृती घडवतात. त्यातील जिवंतपणा भावतो. ऋषिमुनींच्या शिकवणीचे योगदान, गुरुशिष्यांतील संबंध, वैद्यकीय क्षेत्रातील पारंपरिक महत्त्व; तसेच, प्राचीन प्रतिभावंतांचे दर्शनही विविध गुहांमधून घडवले आहे. एवढा मोठा परिसर पाहताना त्यामध्ये हरवून जाण्यास होते.

- नितेश शिंदे

info@thinkmaharashtra.com

(कोल्हापूरचे पर्यटन आणि सिद्धगिरी संग्रहालय फेसबुक पानावरून)

Add new comment

The content of this field is kept private and will not be shown publicly.

Plain text

  • No HTML tags allowed.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Web page addresses and email addresses turn into links automatically.