वैनतेयचे ज्ञानामृत


_Vainatey_1_0.jpgन्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांचे नाव बहुतांशी ज्येष्ठ मराठी माणसांच्या ओळखीचे आहे. ते विशेषत्वाने युवा वर्गाला परिचयाचे झाले पाच वर्षांपूर्वी, झी मराठी वाहिनीवर सादर झालेल्या `उंच माझा झोका` या मालिकेमुळे. रानडे यांचा जन्म निफाडचा. रानडे यांनी अद्वितीय ज्ञानाने, धोरणाने आणि कर्तबगारीने भारताच्या व महाराष्ट्राच्या अर्वाचीन इतिहासाला नवे विधायक व वैचारिक वळण दिले. निफाडच्या काही तरुणांच्या मनात रानडे यांच्या कार्याची ज्ञानज्योत तेवत ठेवण्यासाठी, त्यांच्या कार्याला आणि कर्तृत्वाला साजेसे स्मारक असावे असा विचार आला. ती गोष्ट ऑगस्ट १९६२ मधील. त्या तरुणांनी `न्या. रानडे विद्या प्रसारक मंडळा`ची स्थापना केली. त्यामध्ये प्रामुख्याने अॅड. लक्ष्मणराव उगावकर, शांतिलालजी सोनी, रघुनाथपंत कोष्टी, चंपालालजी राठी, डॉ. कमलाकर नांदे, बा. य. परीटगुरुजी, पंडितराव कापसे, प्रल्हाददादा कराड आणि
वि. दा. व्यवहारे हे होते.

`न्या. रानडे विद्या प्रसारक मंडळा`च्या वतीने दोनच वर्षांत, ९ जून १९६४ रोजी `वैनतेय विद्यालय` या माध्यमिक शाळेची स्थापना करण्यात आली. शाळा स्थापण्यात अडचणी फारशा आल्या नाहीत. कारण एका चांगल्या शिक्षण संस्थेची गावाला आणि परिसराला गरज होती. स्थानिक सहकार्य चांगले मिळाले. इमारतीची उपलब्धता सुरुवातीला जिल्हा परिषद आणि ग्रामपंचायत यांच्या सहकार्याने झाली. सार्वजनिक मंदिराच्या जागेचा उपयोग झाला. नागरिक आणि पालकांचे आर्थिक योगदान लाभल्याने निधी गोळा झाला. सध्याच्या इमारतीसाठी शासनाकडून कायमस्वरूपी तत्कालीन जिल्हाधिकारी पद्मनाभन भैय्यासाहेब यांच्या बहुमोल सहकार्याने शासकीय जागा मंजूर झाली आहे.

शाळेच्या `वैनतेय` या नावाला महत्त्व आहे. निफाड गावची नदी विनिता. वैनतेय म्हणजे गरुड. तो विनितेचा पुत्र. अमृतमंथनाच्या वेळी गरुड अमृतकुंभ घेऊन आला होता. म्हणून वैनतेय शाळेचे बोधचिन्ह ‘अमृतकुंभ घेतलेला गरुड’ हे आहे. शाळेचे बोधवाक्य ‘ज्ञानम एव अमृतम्।’ हे आहे. शाळेचे नाव आणि बोधवाक्य ही निर्मिती वि.द. व्यवहारे यांची. ते सांगतात - विनिता आणि कादवा यांची कथा वाचण्यात आली. योगायोगाने त्या दोन्ही नद्या गावाजवळून वाहतात. तेथे त्यांचा संगम होतो. संगमावर श्री संगमेश्वराचे मंदिर आहे. नैसर्गिक पार्श्वभूमी उत्तम आहे. विनिता व कादवा यांच्या कथेवरून `अमृतवाहक गरुड` हे बोधचिन्ह आणि `ज्ञानम एव अमृतम्` यावरून `ज्ञान हेच अमृत` या आशयाचे बोधवाक्य आणि `वैनतेय विद्यालय` हे नाव सुचले. राजदरकर हे संस्कृतचे प्राध्यापक होते, त्यांना कल्पना आवडली आणि त्यांनीही मान्यता दिली.

शाळेसाठी चांगले शिक्षक निवडावे, गुणवत्ता हा एकच निकष ठेवावा, त्याबाबतीत तडजोड करायची नाही असा ठाम निर्णय त्यावेळी झालेला होता. शाळेच्या पहिल्या मुख्याध्यापक शांताबाई लिमये या होत्या. त्यानंतर १९६७ ते १९९९पर्यंत वि.दा. व्यवहारे हे मुख्याध्यापक होते. व्यवहारे गुरुजींनी त्यांच्या बत्तीस वर्षांच्या काळात अनेक उत्तम उपक्रम राबवले आणि ते कार्यान्वित आहेत. व्यवहारे गुरुजी चालू संस्थेचे विश्वस्त असून ते विद्यमान संचालक मंडळावर कार्यरत आहेत. शाळेच्या व्यवस्थापकीय धोरणासंबंधी विश्वस्त मंडळात सर्वानुमते निर्णय घेतला जातो. बदल हा निसर्गाचा नियम आहे. व्यवस्थापकीय मंडळालाही तो लागू होतो.

`वैनतेय विद्यालय` सुरुवातीपासून उपक्रमशील विद्यालय ठरले आहे. विद्यालयात नवनवीन उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या आणि पर्यायाने विद्यालयाच्या सर्वांगीण विकासासाठी आयोजित केले जातात. प्रत्येक उपक्रमामागे उद्देश आहे. प्रत्येक उपक्रमाचे उद्दिष्ट निश्चित आहे. त्याचे नियोजन केले जाते. त्याची निश्चित जबाबदारी शिक्षकांवर सोपवली जाते. कोणत्याही उपक्रमात पालक, शिक्षक, विद्यार्थी यांचे सहकार्य मिळवणे हे व्यवस्थापकीय कौशल्य असते. नवीन गोष्ट करण्यास बऱ्याच वेळा काही लोकांची मानसिकता नसते. ते गृहित धरून काम सुरू करायचे असते. सर्वांचेच सहकार्य लाभते.

_Vainatey_3.jpgविद्यालयात क्रीडांगणावरील उपक्रमांत विद्यार्थ्यांची उपस्थिती चांगली असते. अलीकडे योग विषयाच्या उपक्रमात मुलींची उपस्थिती लक्षणीय असते. बौद्धिक उपक्रमांत उदाहरणार्थ वक्तृत्व, निबंध इत्यादींमध्येही मुलींची उपस्थिती वाढू लागली आहे. गेल्या दोन वर्षांपासून तालुका पातळीवर `बालकी स्पर्धा` आयोजित केली जाते. त्यात प्रामुख्याने मुलींची उपस्थिती विशेष आढळून आली आहे. अलिकडे घोषपथक आणि बॅण्डपथक यांतही मुली सहभाग घेऊ लागल्या आहेत.

मुलांचा बौद्धिक विकास, शारीरिक विकास यासाठी नित्य योजल्या जाणा-या विविध उपक्रमांखेरीज भावात्मक विकास उपक्रमांत सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे नाविन्यपूर्ण आयोजन होते. आजारी व अपंग विद्यार्थ्यांबाबत जिव्हाळा, वर्गवार गौरव तक्ता व वर्गगीत असे कार्यक्रम असतात. दहावीच्या मुलांसाठी विद्यार्थी दत्तक व गृहभेटी या योजना आहेत. एका शिक्षकाकडे पाच-सात मुले सोपवली जातात. शिक्षक त्या मुलांच्या सर्व प्रकारच्या अडीअडचणी समजावून घेतात. त्यांच्या घरीही जातात. घरच्या अडचणी समजून घेतात. त्यातून मार्ग काढण्याचा प्रयत्न करतात.

‘मला वाटते’ हा वेगळा उपक्रम व्यवहारे गुरुजींनी चालू केला. शाळेत दररोजच्या प्रतिज्ञा, प्रार्थना, राष्ट्रगीतानंतर रोजचा दिनविशेष सांगितला जातो. त्यातूनच पुढे ‘मला वाटते’मध्ये एक शिक्षक पाच मिनिटे विद्यार्थ्यांशी अभ्यासपूर्ण संवाद साधतो. त्यात शिक्षण, विज्ञान, अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, पर्यावरण, संस्कार अशा विषयांसंबंधी बोलले जाते. आत्मिक विकास उपक्रमांतर्गत शाळा सुरू होताच विद्यार्थ्यांकडून जुनी पुस्तके, गणवेश जमा करून, त्यांचे वाटप गरजू विद्यार्थ्यांना केले जाते. सर्वधर्मसमभाव कार्यक्रम (जो सण असेल, त्याविषयी मुलांना माहिती सांगितली जाते), मातापिता स्मृतिदिन (यामधे शाळाबांधणीला सुरुवात झाली, तेव्हापासून अनेकजणांनी देणगी दिली आहे. त्या काळच्या पंचवीस रुपये देणगीपासून आता हजारांत देणगी मिळते. सर्वपित्री अमावास्येला-पितृपंधरवड्यात-सर्व देणगीदारांना, त्यांच्या नातेवाईकांना बोलावले जाते. स्वर्गवासी झालेल्यांच्या छायाचित्राला गंधफूल वगैरे वाहून पूजा केली जाते. त्या निमित्ताने एखाद्या महात्म्याचे प्रवचन ठेवले जाते. जमलेल्या सर्वांना प्रसाद दिला जातो. तसेच पितृपंधरवड्यात त्या समारंभाच्या दोन-चार दिवस आधी मुलांनाही काही विषय देऊन निबंध लिहिण्यास सांगितले जाते. मुलांसाठी व्याख्यानही ठेवले जाते.) सर्वांगीण विकास उपक्रमांत दैनिक परिपाठ, ओंकार, मूल्यशिक्षण, एक वर्ग एक पुस्तक, वर्गवार हस्तलिखित प्रदर्शन, वर्गवाचनालय, पालक-शिक्षक संघ, वृक्षारोपण, रानडे जयंती उत्सव, बाल आनंद महोत्सव इत्यादी राबवले जातात.

_Vainatey_2.jpgआदिवासींसाठी `आमराई` या योजनेअंतर्गत आदिवासी वस्तीत आदिवासीच्या एका घरापुढे आंब्याचे एक झाड लावले गेले. अशी शंभर झाडे लावली गेली. त्यांची देखभाल आदिवासी करतात. त्यांचे भविष्यात येईल ते उत्पन्न आदिवासींनीच घ्यायचे आहे. गावातील जुन्या मंदिरांच्या जीर्णोद्धारात भरीव योगदान शाळेतर्फे दिले जाते. शाळेचे शनैश्वर महाराज जयंती उत्सवात योगदान असते. ते १९८५ पासून चालू आहे. उत्सवाच्या एकतिसाव्या वर्षी एकतीस बदाम वृक्ष मार्केट कमिटीच्या आवारात लावले गेले. वाचनसंस्कृती प्रकल्पांतर्गत एका पिशवीत पाच पुस्तके घालून प्रत्येक विद्यार्थ्याला घरी दिली जातात. घरातील इतर लोकही पुस्तके वाचू शकतात. पिशवी न्यायलाही सोपी पडते. त्या योजनेतील काही पुस्तके शाळेतील व काही स्वामी समर्थ केंद्रातून घेतली आहेत. नागरिकांसाठीही ती योजना/सेवा सुरू करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

शिक्षण विचारमंचामध्ये परिसरातील इतर शाळांनाही समाविष्ट करून घेतले जाते. गुणवंत विद्यार्थ्यांना एकत्रित करून, त्यांची शैक्षणिक गुणवत्ता कशी वाढवता येईल, यासाठी मुख्याध्यापक संघाच्या वतीने शिबिरे आयोजित केली जातात. शिक्षक व विद्यार्थी यांच्यासाठी योग शिक्षण शिबिर/वर्ग घेतले जातात. त्या उपक्रमास २००३पासून प्रारंभ झाला. अंबिका योग कुटिर (ठाणे) यांच्या माध्यमातून योगशिक्षणाचा सार्वजनिक क्षेत्रात गाव पातळीवर प्रारंभ झाला. शाळेतील विद्यार्थी, नागरिक, महिलांसाठी योगवर्ग सुरू केले गेले. त्यातून योगशिक्षक तयार झाले. राज्य पातळीवर योगस्पर्धांचे आयोजन निफाडमधे केले गेले होते. ते यशस्वीपणे पार पडले. 2008 मधील मुंबई दहशतवादी हल्ल्यातील शहीदांच्या वीरपत्नींना - साळसकर आणि इतर शहीदांच्या कुटुंबियांना बोलावून आप्पासाहेब मोरे यांच्या हस्ते त्यांचा सन्मान केला गेला.

`वैनतेय विद्यालया`चे रूपांतर डेरेदार ज्ञानवृक्षात झाले आहे. संस्थेचा सामाजिक व सांस्कृतिक शिक्षणाचे केंद्र म्हणून, तसेच उपक्रमशील व धडपडणारी माध्यमिक शाळा म्हणून सर्व स्तरांवर गौरव होत आहे. विविध क्षेत्रांतील नामवंत आणि मान्यवर व्यक्तींनी संस्थेला भेट देऊन कामकाजाचा गौरव केलेला आहे. माजी मुख्याध्यापक वि.दा. व्यवहारे यांना उत्कृष्ट शैक्षणिक, सामाजिक कार्याबद्दल राज्यपुरस्कार प्राप्त झालेला आहे. संस्थेस उत्कृष्ट शैक्षणिक कार्याबद्दल महाराष्ट्र शासनाची इन्सेंटिव्ह ग्रॅण्ट प्राप्त झाली आहे. `राज्य विज्ञान शिक्षण संस्था, नागपूर` या संस्थेच्या वतीने `ग्रामीण विज्ञान छंद मंडळा`च्या उत्कृष्ट कार्याबद्दल प्रशस्तिपत्र मिळाले आहे. संस्थेचे अनेक विद्यार्थी देशभरात आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर विविध क्षेत्रांत कार्यरत आहेत.
  
- वि. दा. व्यवहारे,
विश्वस्त
022550241465 / 8698770565

– पद्मा क-हाडे

Add new comment

The content of this field is kept private and will not be shown publicly.

Plain text

  • No HTML tags allowed.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Web page addresses and email addresses turn into links automatically.