इतिहासाची मोडतोड


भूतकाळात जे घडले त्याचे कथन म्हणजे इतिहास; या सोप्या व्याख्येतील अवघड भाग हा आहे, की भूतकाळात घडलेल्या घटनांचे ते कथन खरे आहे हे कसे काय जाणावे? कथनाच्या स्वरूपात इतिहास सांगणे, लिहिणे हे फार जुन्या काळापासून चालत आले आहे. प्रत्येक समाजाला ऐतिहासिक घटनांचे कथन, हकिगती, वृत्तांत असतात. त्यालाच इतिहास असे सैलपणे समजले जाते. ‘इतिहास’ ही गोष्ट राजकीय परिस्थितीत अत्यंत नाजूक बनते. वर्तमान राजकारणाला इतिहासाचा आधार घेऊन समर्थन हवे असते. त्यामुळे इतिहास-त्यातील विधाने-त्यामधील बदल ही बाब चिंतेची बनते.

‘कोकण गांधी’ अप्पासाहेब पटवर्धन


सीताराम पुरुषोत्तम पटवर्धन ऊर्फ अप्पासाहेब यांना महात्मा गांधींचे पहिले दर्शन मुंबई काँग्रेसच्या वेळी १९१६ मध्ये झाले. तेव्हा गांधीजी सेहेचाळीस वर्षांचे तर अप्पा एकवीस वर्षांचे होते. दक्षिण आफ्रिकेतून आलेले बॅ. गांधी काठेवाडी फेटा व उपरणे पोषाखात वापरत होते, तर मुंबईच्या ‘एल्फिन्स्टन कॉलेज’चे स्कॉलर अप्पा शर्ट-पँटमध्ये होते. पुढे, दोघेही एका पंचावर आले! दोघांचे त्यावेळचे संभाषण इंग्रजीतून होत होते. नंतर आयुष्यभर उभयतांचे गुजरातीतून बोलणे व पत्रव्यवहार झाला. अप्पांचे गुजराथी तर एवढे चांगले झाले, की त्यांनी १९३० मध्ये गांधीजींच्या आत्मकथेचे ‘माझे सत्याचे प्रयोग’ हा अनुवाद मूळ गुजरातीवरून मराठीत केला. (लक्षावधी प्रती खपलेल्या पुस्तकाबद्दल मानधन न घेता अप्पांनी फक्त एक प्रत घेतली).

आपटे गुरुजी - येवल्यातील राष्ट्रीय शाळेचे संस्थापक


नाशिक जिल्ह्यातील येवले हे तालुक्याचे शहर तात्या टोपे यांची जन्मभूमी म्‍हणून ओळखले जाते. तेथे कै. आपटे गुरुजी यांनी 23 मे 1921 रोजी राष्ट्रीय शाळा स्थापन केली. ती शाळा महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर भारतातील पहिली राष्ट्रीय होती असे म्‍हटले जाते. येवलेकरांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात तन-मन-धन अर्पून जे योगदान दिले, त्यामागे आपटे गुरुजी यांची स्फूर्ती होती. स्वत:ची हयात निरपेक्षपणे देशसेवेत व लोकसेवेत घालवणाऱ्या आपटेगुरुजींचा येवलेकरांना सार्थ अभिमान वाटतो.

देशभक्त डॉ. कृ. भि. अंत्रोळीकर

प्रतिनिधी 16/05/2015

स्वातंत्र्याच्या रणसंग्रामात दक्षिण कसबा पेठेतील अनेक दिग्गजांनी त्यांच्या प्राणाची बाजी लावून आपला ठसा उमटवला आणि देश स्वतंत्र झाला. त्याच पेठेतील देशभक्त डॉ. कृ. भि. अंत्रोळीकर यांनी त्यांच्या जाज्वल्य देशप्रेमाने सोलापूरच्या इतिहासात त्यांचे नाव अजरामर केले आहे.

सोलापूरच्या चार हुताम्यांपैकी एक - जगन्नाथ शिंदे

प्रतिनिधी 15/05/2015

हुतात्मा जगन्नाथ भगवान शिंदे यांचे वास्तव्य सोलापूरच्या दक्षिण कसबा परिसरातील शिंदे चौकात होते. ज्या चार हुतात्म्यांच्या बलिदानाने सोलापूर शहर स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अजरामर झाले, त्यांपैकी शिंदे हे एक होत.

सोलापूरचा मार्शल लॉ - स्वातंत्र्य लढ्यातील देदिप्यमान पर्व


ब्रिटिशांच्या जोखडाखालील भारत देश १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वतंत्र झाला. तरी सोलापूरच्या जनतेने त्याच्या सतरा वर्षे आधी, चार दिवस पूर्ण स्वातंत्र्य उपभोगले होते! त्या निमित्ताने घडलेल्या घटना अंगावर रोमांच आणणा-या आहेत. त्या घटनांत चार स्वातंत्र्यवीरांच्या हौतात्म्याची प्रेरणादायी कहाणी आहे. सोलापूरचे इतरही काही नेते त्या लढ्यात सहभागी झाले होते. त्यांनी सोलापूरचे योगदान चिरस्मरणीय करून टाकले आहे.

ती घटना सोलापुरात १९३० साली घडली. तीमध्ये लोकांचा उठाव एवढा जोरदार होता, की सोलापुरातील ब्रिटिश अधिका-यांना पळून जावे लागले. एकही ब्रिटिश अधिकारी शहरात चार दिवस नव्हता. सोलापूरच्या कार्यकर्त्यांनी त्या चार दिवसांत पर्यायी सरकार स्थापन केले. ते सरकार कायमसाठी अभिप्रेत होते, पण ब्रिटिशांनी गावात लष्करी कायदा पुकारून ते सरकार आणि जनतेचा उठाव मोडून काढला. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात लष्करी कायदा पुकारला जाण्याचा तो एकमेव प्रसंग. पंडित नेहरू त्यामुळे सोलापूरला ‘शोला’पूर म्हणत असत.