अथांग सागरात दिमाखात उभा… सिंधुदुर्ग किल्ला


_AthnagSagrat_SindhudurgKilla_2.jpgशिवाजी महाराजांना शत्रूंची सागरी मार्गावरील आक्रमण परतावून लावण्यासाठी जलदुर्गाची निर्मिती करण्याची गरज भासू लागली. त्यासाठी सुरक्षित आणि भक्कम स्थळांचा शोध सुरू झाला. समुद्रकिनारे धुंडाळले गेले. त्या शोधाला पूर्णविराम मिळाला तो मालवणजवळील अरबी समुद्रातील कुरटे नावाच्या काळ्या खडकाळ बेटामुळे. ती जागा 1664 साली किल्ल्यासाठी निवडण्यात आली. किल्ल्याच्या बांधकामाला 25 नोव्हेंबर 1664 रोजी सुरुवात झाली व बांधकाम 1667 मध्ये पूर्ण झाले. ज्या चार कोळ्यांनी सिंधुदुर्ग बांधण्यासाठी जागा शोधली त्यांना इनाम स्वरूपात गावे देण्यात आली.

गन्स ऑफ पाचाड


_Pachad_1.jpgरायगड किल्ल्याला भेट देताना पाचाड सोडले की डावीकडील डोंगरामध्ये तीन तोंडांची गुहा गिर्यारोहकांना खुणावते. पाचाडकडून त्या गुहेकडे पाहिले असता ती वाघाच्या मुखासारखी जागा दिसते. तीन तोंडे असणारी ती गुहा सह्याद्रीमधील सुंदर अलंकार आहे. गुहा नैसर्गिक असली तरी गुहेचा वापर अश्मयुगीन काळापासून होत आलेला आहे. गुहेला मराठीमध्ये वाघबीळ किंवा नाचणटेपाची गुहा असे नाव आहे.

त्या ठिकाणी डेक्कन कॉलेजचे अभ्यासक आर. व्ही. जोशी यांनी उत्खनन केले. त्यांना कोअर्स, तासण्या, छिलके, टोकदार पाती, नोक, वेधण, ट्रॅपिझ, आणि त्रिकोणी पद्धती मध्ये कोरलेल्या काही अवजारांचा आणि हत्यारांचा भाग मिळाला. त्या साधनांमुळे या नैसर्गिक गुहेमध्ये अश्मयुगीन मानव वास्तव्य करून असावा हे समजून आले. ती गुहा अत्यंत सुंदर आहे, परंतु गुहेच्या ठिकाणी पाण्याचा स्रोत मात्र सापडत नाही. पूर्वी तेथे काही ना काही पाण्याचा स्रोत असावा असे खात्रीपूर्वक वाटते.   

रायगडावर येणाऱ्या वाटांवर लक्ष ठेवण्यासाठी ‘वाघबीळ’ किंवा ‘नाचणटेपाची गुहा’ इतकी उत्कृष्ट जागा कोणतीही नाही. ह्या गुहेला पाचाडच्या दिशेला दोन तोंडे आहेत. पण तिकडून गुहेत प्रवेश करता येत नाही. अश्मयुगीन गुहेत प्रवेश करण्यासाठी रायगड वाडीच्या दिशेला तोंड आहे. पाचाड खिंडीतून हॉटेलच्या मागून त्या ठिकाणी येण्यास छोटीशी सोपी वाट आहे. गुहेतून दुर्गदुर्गेश्वर रायगडचे सुंदर दर्शन होते.

वाल्मिकींच्या नावाचा आजोबागड

प्रतिनिधी 13/12/2017

_ValmikichyaNavacha_Ajobagad_4.jpgबालघाटाच्या रांगेत रतनगड आणि हरिश्चंद्रगड यांच्या मधोमध अगदी कडेला असलेला 'अजापर्वत' ऊर्फ 'आजोबाचा डोंगर' आहे. तो एखाद्या पुराण पुरुषाप्रमाणे भासतो. घनदाट झाडाझुडपांनी नटलेला आजोबाचा गड गिर्यारोहकांसाठी आगळेवेगळे लक्ष्य ठरला आहे. त्यात त्या गडाची तीन हजार फूट उभी भिंत ही प्रस्तरारोहकांसाठी एक मोठे आव्हानच आहे.

आजोबागड ठाणे जिल्ह्यात आहे. त्या गडावर बसून वाल्मिकी ऋषींनी 'रामायण' हा ग्रंथ लिहिला अशी कथा प्रचलित आहे. त्याच गडावर सीतामाईने लव आणि कुश यांना जन्म दिला. ते दोघे वाल्मिकी ऋषींना 'आजोबा' म्हणत असत. म्हणून त्या गडाचे नाव आजोबाचा गड!

_ValmikichyaNavacha_Ajobagad_1.jpgगडावर वाल्मिकी ऋषींचा आश्रम व त्यांची समाधीसुद्धा आहे. आश्रमाजवळून गडाच्या माथ्यावर जाण्यासाठी वाट नाही. त्यामुळे मुक्काम आश्रमातच करावा लागतो. गडावर राहण्यासाठी एक कुटी आहे. मुक्कामाचा कार्यक्रम असेल तर जेवणाची सोय घरून करून आणावी लागते.

आश्रमाजवळून पुढे धबधब्याच्या वाटेने वर चढत गेल्यास सुमारे एक ते दीड तासानंतर एक गुहा लागते. तेथे लवकुशाच्या पादुका खडकात कोरलेल्या आहेत. तेथे डावीकडे एक पाण्याचे टाकेसुद्धा आहे. गुहेपर्यंत जाण्यासाठी शिड्यादेखील लावल्या आहेत. त्याच मार्गाने आश्रमात परतावे.

एकशे चौदा बुरूजांचा नळदुर्गचा भुईकोट किल्ला


_Naldurg_3.jpgनळदुर्गचा भुईकोट किल्ला एक सुंदर आणि सर्वात मोठा दुर्ग आहे. नळदुर्ग नावाचे गाव उस्मानाबाद जिल्ह्यातील तुळजापूर तालुक्यात पुणे-हैदराबाद या राष्ट्रीय महामार्गावर आहे. तेथेच बोरी नदीच्या काठी तो भुईकोट किल्ला आहे. किल्ला अभेद्य व भक्कम असा आहे. किल्ला एका दिवसात पाहून होतो. किल्ल्याचा बाह्यभाग हैदराबाद हमरस्त्याने प्रवास करताना दुरूनही दिसू शकतो. किल्ल्यास तीन किलोमीटर लांबीची तटबंदी, तब्बल एकशेचौदा बुरुज, भव्य परिसर, दुर्गाच्या भोवतालचा खंदक- त्याच्या आत दुहेरी तटबंदी, खंदकात वळवून सोडलेले नदीचे पाणी इत्यादी गोष्टी पाहण्यासारख्या आहेत. तेथे पावसाळ्यात उंचावरून कोसळणारे नर व मादी धबधबे पर्यटकांचे आकर्षण असतात.

सिन्‍नरचा डुबेरे गड

प्रतिनिधी 12/05/2017

_Dubere_Gad.jpgनाशिक जिल्ह्याच्या सिन्नर तालुक्यातील डुबेरे गडाची प्रसिद्धी भारत देशात सर्वदूर झालेली आहे. सिन्नर शहरापासून दहा किलोमीटर दूर अंतरावर असलेल्या डुबेरे गावातदेखील नावाजलेल्या डोंगराच्या कथेत बरेच काही सांगण्यासारखे आहे.

ही डोंगरकथा दोनशे वर्षांपूर्वीची आहे. डुबेरे हे गाव त्याच नावाच्या गडाच्या पायथ्याशी वसलेले होते. तेथे वेगवेगळ्या समाजाच्या व्यक्ती राहत होत्या. डोंगरावर अशपीर नावाचे पीरबाबाचे स्थान होते, तेव्हा त्याला अशपीर गड असे म्हणत. परंतु ती देवी सप्तशृंगी माता (वणी) गडावरील आहे. वणी गडाच्या देवीचे जे मंदिर आहे तेथील कडा तुटल्यामुळे त्या देवीने डुबेरे गावातील गोपाळा कबीर नावाच्या व्यक्तीच्या स्वप्नात येऊन दृष्टांत दिला. तेव्हा गोपाळा कबीर व गावातील काही व्यक्ती त्या डोंगरावर गेले आणि त्या देवीस शोधू लागले. त्यांना एका ठिकाणी एका दगडावर हळदीकुंकू दिसले. गावातील स्त्रिया आणि पुरूष यांनी त्यांच्या कपाळाला कुंकू लावले, परंतु ते कधीच संपले नाही, आहे तेवढेच राहते, त्यात काहीच कमी होत नव्हते. म्हणून त्या ठिकाणी देवीचे मंदिर बांधण्याचे गावकर्‍यांनी ठरवले व देवीचे मंदिर बांधले. तेथेच काही अंतरावर एक तळे आहे. त्या देवीची यथासांग पद्धतीने पूजा केली गेली व तिची स्थापना त्या डोंगरावर झाली. त्या अंधभक्तीने भरलेल्या काळात अशपीर गड या नावाचे रूपांतर डुबेरे गड असे झाले. डोंगराच्या पायथ्याशी असलेल्या वस्तीतील सर्व लोक त्या देवीची पूजा करतात. नवरात्र उत्सवात देवीची यात्रा भरवली जाते. देवीला मानपानदेखील दिला जातो.

श्री क्षेत्र कावनाई


नाशिक जिल्ह्याच्या इगतपुरी तालुक्यातील कावनाई हे ठिकाण पर्यटन आनंदासाठी अनेक दृष्टींनी परिपूर्ण आहे. तेथे नैसर्गिक व धार्मिक पर्यटनाबरोबर गिर्यारोहणाचाही आनंद मिळवता येतो.

कावनाई हे ठिकाण सिंहस्थ कुंभमेळा मूलस्थान श्री क्षेत्र कपिलधारा तीर्थ म्हणून ओळखले जाते. तेथे महादेवाचे मंदिर आहे. ते तीर्थ अकरा लाख बत्तीस हजार वर्षें प्राचीन तीर्थस्थान आहे असे मानले जाते.

त्या वेळी त्या तीर्थावर प्रथम कुंभमेळा झाला, म्हणे. कावनाई येथे कुंभमेळा दर बारा वर्षांनी होतो. तेथे पाण्याचे दोन कुंड आहेत. त्यांचे बांधकाम दगडी आहे. दोन्ही कुंडांना गोमुख आहे. गोमुखातून पाण्याची धार सतत चालू असते. गोमुखाची धार कधीही बंद पडलेली नाही, अशी स्‍थानिक धारणा आहे. त्या तीर्थावर स्नान केल्यावर गंगासागर तीर्थाचे पुण्य प्राप्त होते, असा भाविकांचा समज आहे.

कावनाई येथील श्री कामाक्षी देवी मंदिर प्रसिद्ध आहे. कामाक्षी माता मंदिर, श्री क्षेत्र कावनाई हे भारतातील चार शक्तिपीठांपैकी क्रमांक तीनचे शक्तिपीठ समजले जाते. अन्य तीन – १. कांचीपुरा, २. गुवाहाटी व ३. करंजगाव (शेगाव).

अनकाई किल्ला - यादवकालीन टेहळणीनाका

प्रतिनिधी 23/07/2016

अनकाई हे नाशिक जिल्ह्याच्या येवला तालुक्यातील पुरातन गाव असून जिल्ह्यातील सर्वात उंच व मजबूत असा किल्ला तेथे आहे. ते डोंगर अनकाई-टनकाई या नावाने ओळखले जातात. किल्ले समुद्रसपाटीपासून बत्तीसशे फूट उंचावर व अनकाई गावठाणपासून नऊशे फूट उंचावर आहेत. यादवकालीन एका ताम्रपटात (इसवी सन ९७४) त्या किल्ल्याचा उल्लेख ‘एककाई दुर्ग’ असा केलेला आहे.

अनकाई डोंगराच्या पायथ्याशी जैन लेणी आहेत. अनकाई डोंगरावर पुरातन किल्ल्याचे अवशेष आहेत. तो किल्ला व तेथील लेणी सुमारे एक हजार ते पंधराशे वर्षांपूर्वीची आहेत. अनकाई हे गावदेखील त्या काळापासून अस्तित्वात असावे. पुरातन अनकाई गावाची वसाहत अनकाई डोंगरपायथ्याशी गावठाण हद्दीत होती.

प्रतापगडचे युद्ध - अ स्टडी ऑफ द कॅम्पेन प्रतापगड


ग्वाल्हेरचे महाराज शिंदे यांना अर्पण. बागली या मध्य भारतातील एका संस्थानचे ठाकूर सज्जन सिंह यांच्या आश्रयामुळे हे पुस्तक तयार झाले अशी नोंद.

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी 1659 मध्ये प्रतापगड येथे अफझलखानास यमसदनास धाडले हा प्रसंग अनेकांना स्फूर्ती देणारा वाटला. त्या विषयावर चित्रपट आले, तसाच एक फार्सही आला - अफझलखानाच्या मृत्यूचा फार्स. लेखक काशीनाथ महादेव थत्ते, प्रकाशन १८८६. त्या प्रकरणाचा शोध घेण्याचा आणखी एक प्रयत्न वि.ल. भावे यांनी केला होता. पुस्तक – अफझलखानाचा वध अथवा श्री. शिवाजीमहाराजांचा एक अदभुत पराक्रम. प्रकाशन १९२१, त्या प्रसंगावर लिहिलेले “बुद्धिबळ” नावाचे नाटक (लेखक – विवेक वाटवे) ईसाहित्य.कॉम वर नुकतेच उपलब्ध झाले आहे.

साडे पाच वर्षे निकराची झुंज देणारा रामशेज किल्ला

प्रतिनिधी 02/10/2015

रामशेज किल्ला नाशिकजवळ दिंडोरीपासून दहा मैलाच्या अंतरावर आहे. छत्रपती संभाजी महाराजांनी त्‍यांच्‍या कारकिर्दीत हा किल्‍ला सतत साडेपाच वर्षे (पासष्‍ट महिने) मोगलांशी झुंजत ठेवला. रामशेजच्या लढाईचे वर्णन सर्वप्रथम मुघलांच्या कागदपत्रांत वाचायला मिळाले व खरा इतिहास उजेडात आला.

प्रभू श्रीराम या किल्ल्यावर विश्रांतीला जायचे आणि तेथे त्यांची शेज आहे अशी लोकभावना. म्हणून किल्ल्याला रामशेज हे नाव पडले.

मराठा साम्राज्यातील बहुतांश किल्ले सह्याद्रीच्या द-याखो-यात व घनदाट झाडींमध्ये होते. रामशेज किल्ला मात्र यास अपवाद ठरतो. हा किल्ला सपाट आणि मोकळ्या मैदानावर आहे. संपूर्ण नाशिकमधून या किल्‍ल्‍याचे दर्शन होते. रामशेज किल्ल्याजवळचा एकमेव किल्ला म्हणजे त्र्यंबकगड. तो तेथून आठ कोस अंतरावर आहे.

बहादुरगड उर्फ पेडगावचा भुईकोट


अहमदनगरच्या श्रीगोंद्यापासून वीस कोसांवर भीमा नदीच्या काठावर बहादूरगड हा किल्ला उभा आहे. मोगलांचा दक्षिणेचा सुभेदार बहादुरखान याने १६७२ साली पावसाळ्यात भीमा नदीच्या काठावर पेडगाव येथे छावणी टाकली. बहादूरखान हा औरंगजेबाचा दूधभाऊ. औरंगजेबाने त्याला सुभेदार म्हणून दक्षिणेत पाठवले. त्याला बहादूरखान कोकलताश अशी पदवी दिली होती. पेडगाव येथे वास्‍तव्‍यास असताना बहादुरखानाने तेथे भुईकोट किल्ला बांधून त्यास बहादुरगड असे नाव दिले. तो किल्ला चाळीसाहून अधिक वर्षांपर्यंत पुणे प्रांतातील मोगल सैन्याची युध्दसामुग्री साठवण्याचे मुख्य ठिकाण होते. बहादुरगड हे त्या किल्ल्याचे प्रचलित नाव. गॅझेटीअरमध्ये त्या किल्ल्याची नोंद 'पेडगावचा भुईकोट' अशी आहे.

बहादूरगडाबाबत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बहादुरखानाच्या केलेल्या फजितीची कथा प्रसिद्ध आहे. बहादूरखानाने बहादूरगडामध्‍ये एक कोटीचा शाही खजिना आणि दोनशे उत्तम प्रकारचे अरबी घोडे औरंगजेबाकडे पाठवण्यासाठी गोळा केले असल्याची माहिती महाराजांच्या गुप्तहेरांनी आणली. त्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा रायगडावर राज्याभिषेक नुकताच पार पडला होता. त्यासाठी अमाप खर्चही झाला होता. तो खर्च भरुन काढण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी बहादूरखानाची निवड केली.