मानवमुक्ती


_Manav_Mukti_1.jpgमानवी जीवनात गेल्या हजार वर्षांत प्रगती झाली त्यापेक्षा जास्त गेल्या शंभर वर्षांत घडून आली; गेल्या शंभर वर्षांत जेवढी प्रगती झाली त्यापेक्षा जास्त गेल्या दशकभरात होऊन गेली आणि गेल्या दशकभरात होऊन गेली तेवढी प्रगती या वर्षभरात झाली. येत्या महिन्या-दीड दरवर्षी 31 डिसेंबरचा दिवस जवळ आला, की वर्ष फार झटकन गेले असे वाटते ना! हे वाटणे वर्षानुवर्षें अधिकच झपाट्याचे होत चालले आहे, कारण प्रगतीच तशी वेगवान आहे. भारताला स्वातंत्र्य मिळाले त्या सुमारास जन्मलेल्या आमच्या पिढीने प्रगतीची ती धगधगती सहा-सात दशके अनुभवली आहेत. प्रथम शिक्षण पसरले, खेडोपाडी शाळा आल्या. औपचारिक शिक्षणाबरोबर जाणीवजागृती झाली. कसली जाणीव होती ती? मनुष्य असल्याची जाणीव! माणूस आहोत म्हणजे गाय-बैल, वाघ-सिंह, गाढव नाही हे तर त्याला केव्हापासून कळत होते. माणूस आहोत म्हणजे दोन हात, दोन पाय, एक धड, एक डोके आहे हेही त्याला केव्हापासून माहीत होते! तरीही मनुष्य असल्याची जाणीव मात्र देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर होऊ लागली, हे कसे काय? तर स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर प्रत्येक व्यक्तीला शिक्षण उपलब्ध झाले आणि बुद्धी व त्याबरोबरच मन मोकळे झाले. प्रत्येक व्यक्तीला तिच्या मनाच्या गरजा काय आणि तिची जबाबदारी काय याचीदेखील जाणीव झाली.

भारताच्या इतिहासातील नेहरुंचे स्थान


इतिहासाची मोडतोड’ हा मी लिहिलेला लेख thinkmaharashtra.com या पोर्टलवर प्रसिध्द झाला आहे. त्यावर एका वाचकाने प्रतिक्रिया दिली आहे, की ''नेहरू हे देशाचे पंतप्रधान होते, म्हणून त्यांच्यातविषयी आदर आहे. पण त्यांनी असा कोणता त्याग केला, की ते पंतप्रधान झाले? ज्यांचे कर्तृत्व नाही त्यांचे नाव इतिहासातून गाळले गेले असेल तर ते योग्यच झाले.”

ती प्रतिक्रिया म्हणजे अज्ञानमूलक उद्धटपणा आहे.

नेहरू महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील कॉंग्रेसच्या व्यापक स्वातंत्र्य चळवळीत 1920 सालापासून सामील झाले. नेहरूंनी नऊ वेळा जवळपास नऊ वर्षांचा तुरुंगवास स्वातंत्र्य मिळेपर्यंतच्या सत्ताावीस वर्षांच्या काळात देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी भोगला. त्या ला त्याग म्हणायचे नाही का?

नेहरू हे निर्विवादपणे तत्कालीन असामान्य व्यक्तिमत्त्व होते. नेहरूंना प्राथमिक शिक्षण ते औद्योगिकीकरण, सांख्यिकी माहिती गोळा करणे ते जागतिक शांतता, स्त्री-मुक्ती ते आदिवासी समाजाचे कल्याण, कला ते गिर्यारोहण ते अणुशक्ती अशा विषयांबाबत व्यापक आस्था होती. 'डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’हा त्यांचा ग्रंथ त्यांच्या अभ्यासू व्यासंगाची साक्ष देतो.