पक्षीमित्र अनिल महाजन आणि त्यांची चातकसंस्था


_Anil_Mahajan_Chatak_1.jpgअनिल महाजन यांना शाळेमध्ये अभ्यासात रस फारसा नव्हता, परंतु त्यांना पक्ष्यांचे निरीक्षण करण्यास आवडत असे आणि त्यातूनच पक्षी-अभ्यासात त्यांचे स्थान तयार झाले व ते आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही दखलपात्र ठरले आहेत! अनिल महाजन पक्ष्यांचे निरीक्षण १९९७ सालापासून करत आहेत.

त्यांना पक्षीनिरीक्षण करून पक्ष्यांची माहिती जमा करणे, त्यांचा सखोल अभ्यास करणे व गरज असल्यास त्यांची काळजी घेणे हा ध्यास लागला. त्यांनी गो.नी. दांडेकर, व्यंकटेश माडगूळकर यांची पुस्तके त्याकरता वाचली-अभ्यासली. त्यांनी स्वत: पक्ष्यांच्या माहितीचे लेख वृत्तपत्रे, मासिक, साप्ताहिके यांना दिले. त्या माध्यमातून, ते अन्य पक्षीनिरीक्षकांशी व व्यक्तींशी जोडले गेले. त्यांनी संयुक्त रीत्या कॅम्प करून पक्षीनिरीक्षणाचा शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास केला. पक्षी, सस्तन वन्यप्राणी, फुलपाखरे, कीटक यांच्याविषयीचे देश-विदेशांतील संदर्भ ग्रंथ त्यांच्याकडे आहेत; तसेच, ‘बाँबे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी’ने प्रकाशित केलेली पुस्तकेसुद्धा आहेत. महाजन यांचे पक्ष्यांवरील प्रेम त्यांच्या घरातील विशिष्ट प्रकारची पक्ष्यांची छायाचित्रे आणि पक्ष्यांचे घड्याळ पाहून दिसून येते.

शेपटावर निभावलं


एखादी व्यक्ती जर आश्चर्यकारक रीत्या फार मोठ्या अपघातात किरकोळ दुखापत होऊन वाचली तर त्या वेळी ‘जिवावर बेतलं पण शेपटावर निभावलं’ असे म्हटले जाते. हा वाक्प्रचार शारीरिक संकटाच्या प्रसंगातच दर वेळी वापरला जातो असे नाही.

एखादी व्यक्ती तिची आयुष्यभराची कमाई तिच्या स्थानिक सहकारी बँकेत दीर्घ मुदतीसाठी ठेवण्याच्या विचारात असतानाच ती बँक दिवाळखोरीत निघाली आणि त्यामुळे त्या व्यक्तीचे संभाव्य गुंतवणुकीचे पैसे वाचले; फक्त त्या बँकमधील बचत खात्यातील त्या मानाने छोट्या रकमेचे पैसे तेवढे बुडाले. अशा वेळी, त्या व्यक्तीची ‘जीवावरच बेतलं पण शेपटावर निभावलं’ अशी भावना होते.

थोडक्यात, कोणत्याही प्रकारच्या मोठ्या संकटातून किरकोळ नुकसान होऊन सुटका झाली तर त्यावेळी ‘जीवावर बेतलं पण शेपटावर निभावलं’ असे म्हटले जाते.

गंमत म्हणजे तो वाक्प्रचार रूढ झाला तो घराघरांत आढळणाऱ्या सर्व परिचित अशा पालीच्या अनोख्या शारीरिक वैशिष्ट्यावरून! पालीला फटका मारण्याच्या प्रयत्नात, सहसा व्यक्तीचे लक्ष पालीच्या अचानक तुटून पडलेल्या आणि वळवळणाऱ्या शेपटीकडे जाते आणि दरम्यान पाल पळून गेलेली दिसते! ती शेपूट फटक्यामुळे तुटलेली नसते. ती पालीने स्वतःहून टाकलेली असते. पालीच्या त्या वैशिष्ट्याला ‘ऑटोटॉमी’ असे म्हणतात. ऑटो म्हणजे ‘स्वयम्’ किंवा ‘आपण स्वतः’. टॉमी म्हणजे कापणे. स्वतःच स्वतःचा अवयव कापून टाकणे म्हणजे ऑटोटॉमी. ते वैशिष्टय पालीमध्ये तिचा जीव वाचवण्यासाठी शारीरिक उत्क्रांत झाले. हा वाक्प्रचार त्या वस्तुस्थितीवरून ‘जीवावर बेतलं पण शेपटावर निभावलं’ असा रूढ झाला.

आकाशवेडे हेमंत मोने


आपण जेथे राहतो तेथे किंवा त्याच्या आजूबाजूला छंदाने वेडावलेल्या व्यक्ती असतात पण ते आपल्याला माहीत नसते. आता, माझेच बघा ना! मी ‘मोहन रिजेन्सी (कल्याण)’ येथे गेली नऊ वर्ष राहतो. पण इतक्या काळानंतर, मी जेथे राहतो तेथून चार- पाच सोसायट्या सोडल्यानंतर ‘गोकुळ विहार’मध्ये एक आकाशवेडे राहतात असे मला अलिकडे समजले आणि अचंबाच वाटला! त्यांचे नाव आहे हेमंत वासुदेव मोने. ते व्यवसायाने शिक्षक. ते कल्याणच्या ‘अभिनव विद्यामंदिर’मध्ये नोकरी करत. त्यांचा शिकवण्याचा विषय विज्ञान आणि गणित. त्यांचा मुख्य छंद आकाशदर्शन. मोनेसरांना आकाशाविषयी आकर्षण ग्रॅज्युएट होईपर्यंत फारसे नव्हते आणि तत्संबधी जास्त माहितीही नव्हती. परंतु एकदा, सरांना पंडित महादेवशास्त्री जोशी लिखित ‘नक्षत्र लोक’ हे पुस्तक वाचण्यास मिळाले. महादेवशास्त्री यांनी त्या पुस्तकात आकाशासंबंधी माहिती, आकाशातील गूढ गोष्टी - त्या कधी दिसतात - त्या कशा पाहायच्या अशी माहिती आकर्षक रीतीने मांडली होती. मोनेसर त्या पुस्तकाने भारावून गेले.

पक्षीमित्र दत्ता उगावकर


दत्ता उगावकर हे निफाडच्या माणकेश्वर वाचनालयाचे चिटणीस न्या. महादेव गोविंद रानडे यांच्या स्मारकाचे कर्ते! पण त्यांची खरी ओळख ही पक्षीमित्र आणि पक्षीनिरीक्षक अशी आहे. त्यांची पक्ष्यांशी मैत्री कशी आहे हे त्यांच्या निफाडमधील राहत्या घरी समजते. त्यांच्या हॉलमध्ये दोन भिंतींवर सर्वत्र पक्ष्यांचे साम्राज्य आहे. त्यामध्येच डॉक्टर सलीम अली यांचा छान फोटो आहे!

सतीश पाटील यांचे खगोलशास्त्र संग्रहालय


सतीश पाटील सतीश पाटील यांचा जन्म नाशिकचा, पण त्यांचे पालनपोषण जळगाव येथे झाले. आईवडील शिक्षक. त्यामुळे घरात शिस्तीचे वातावरण. अभ्यासाला आणि इतर कलागुणांना पोषक असे. त्यांच्याजवळ छोटी दुर्बीण होती. आठवीत असताना, ती दुर्बीण खेळता खेळता फुटली. फुटलेली दुर्बीण दुरूस्त करता करता त्यांनी मोठी दुर्बीण तयार केली! त्यांच्या त्या खटाटोपाला घरातून प्रोत्साहनच मिळाले. कारण छोट्या सतीशचे अभ्‍यासातही तितकेच लक्ष होते. सतीश त्या दुर्बिणीतून सुरुवातीला पक्षी पाहायचे. एकदा, त्यांनी दुर्बीण चंद्रावर रोखली. चंद्रावरील खड्डे, विवरे त्यांना दिसली. चंद्राच्या त्या निरीक्षणानंतर त्यांच्यामध्ये ग्रह-तारे पाहण्याची आवड निर्माण झाली. त्यांनी खगोलशास्त्राचा अभ्यास केला. त्यांनी वेगवेगळ्या दुर्बिणी जमा केल्या. त्यांचा तो छंद केवळ दुर्बीणीपुरता मर्यादित राहिला नाही. ते विशेषत: ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये खगोलशास्त्राची आवड निर्माण व्हावी, त्यांना तंत्रज्ञानाबद्दल समज असावी, याकरता प्रयत्न करू लागले.

महाराष्ट्र दगडांचा नव्हे, समृद्ध वारशाचा देश - डॉ. दाऊद दळवी


'माधवबाग कृतार्थ मुलाखमालेत' दाऊद दळवी“महाराष्ट्र हा भारतातील समृद्ध प्रदेश होता. तो ‘दगडांच्या देशा म्हणावा’ असा कधीही दरिद्री नव्हता आणि सुदैवाने आजही नाही. म्हणूनच या प्रदेशाला फार मोठा सांस्कृतिक परंपरा लाभली.” अशा शब्दांत इतिहास संशोधक डॉ. दाऊद दळवी यांनी महाराष्ट्राच्या संपन्नतेविषयीच्या सर्वसाधारण समजुतीला छेद दिला. ‘व्हिजन महाराष्ट्र फाउंडेशन’, ‘सानेकेअर ट्रस्ट’ आणि ‘ग्रंथाली’ यांच्या  विद्यमाने आयोजित ‘माधवबाग कृतार्थ मुलाखतमाले’च्या दुस-या पर्वात दादर - माटुंगा सांस्कृतिक केंद्राच्या सभागृहात डॉ. दळवी यांची मुलाखत झाली. दाऊद दळवी यांनी राज्यशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून काही महाविद्यालयांतून काम केले. ते ठाण्याच्या ज्ञानसाधना महाविद्यालयाचे प्राचार्य म्हणून निवृत्त झाले. त्यांची मुलाखत कॉर्पोरेट अधिकारी व तंत्रसल्लागार चंद्रशेखर नेने यांनी घेतली. दळवी यांनी मुख्यत: महाराष्ट्रामधील लेण्यांच्या रूपातील समृद्ध इतिहास उपस्थितांसमोर उलगडून मांडला.

Beyond Bollywood...


Beyond Bollywoodएक बातमी अमेरिकन वृत्तपत्रांमधून काल-परवाच डोकावलेली पाहिली. 'डोकावली' म्हणण्याचं कारण असं, की ती रुढार्थानं ‘झळकली’ नव्हती. पुरवणीच्या कोपऱ्यातच होती - पण माझ्यासारख्या भारतीय मनांना तिचं कौतुक झळकल्यासारखं जाणवलं. बातमी होती वॉंशिंग्टन येथील जगप्रसिद्ध स्मिथसोनियन म्युझियमतर्फे सादर होऊ घातलेल्या एका आगळ्या-वेगळ्या प्रदर्शनाबद्दलची. प्रदर्शन उभं राहाणार आहे डिसेंबर २०१३ मध्ये. आणि त्याचं नाव आहे  "Beyond Bollywood : Indian Americans Shape the Nation".

भारतामधून अमेरिकेत स्थलांतर केल्यानंतर तिथे नव्याने रुजतानाचा भारतीयांचा प्रवास, विशेषत: विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील स्थलांतरित लोकांचे अनुभव आणि गेल्या शतकामध्ये त्या आव्हानांची बदलत गेलेली रूपं, आपला पाय अमेरिकेत रोवताना त्यांच्या भारतीय पावलांचे अमेरिकन संस्कृतीवर, राजकारणावर, समाजावर, कला-जीवनावर, शिक्षणपद्धतीवर,उद्योग-व्यवसायावर, विज्ञानावर, आध्यात्मिक विचारावर कधी जाणीवपूर्वक तर कधी अजाणतेपणी उमटलेले ठसे - या सगळ्याचा आढावा त्या प्रदर्शनात घेतला जाणार आहे.

प्रदर्शनाची कल्पना शीर्षकापासूनच विचार करायला लावणारी आहे! "Beyond Bollywood…Indian Americans Shape the Nation."

तिंतल तिंतल लितिल ताल !


 नर्सरीतल्या बाळानंतिंतल तिंतल लितिल ताल...’ असं म्हटलं, की आर्इचे हात ‘स्काय’मधल्या ‘स्टार्स’ना टेकतात! या बालगीताचं काय नशीब खुललं ते पाहा! गीत जेन आणि अॅन टेलर या ब्रिटिश बहिणींनी १८०६ मधे लिहिलं. ‘चिवचिव चिमणी रबराची, कशी ओरडे गमतीची’ हेही जुनं बालगीत. या मराठी बालगीतात ‘र’ येतो. तो बालकाला म्हणता येत नाही. त्याची मजा और असते पण त्या गीताचे सोने झाले नाही. ‘ट्विंकल ट्विंकल’ म्हणणार्‍या आयांनी सप्तर्षी, ध्रुवतारा, वसिष्ठ, अरूंधती हे आकाशातील तारे-तारका पाहिले असतील की नाही, याची शंका वाटते. मात्र मराठी गीतातील जिवंत चिमणी परिचयाची होती आणि एकेकाळी, रबराची चिमणी कवितेत होती तशी घराघरात होती. पण इंग्रजांचं बालगीत जगभर घराघरात किलबिललं!

 ‘व्टिंकल व्टिंकल लिटिल स्टार’ हे गीत गाण्याचे दिवस उलटले, की मूल वरच्या वर्गात जातं. शाळेत अॅटलासविषयी माहिती होते. भारतात डेहराडूनचं ‘सर्व्‍हे ऑफ इंडिया’ स्कूल अॅटलास छापतं. प्रत्येक मुलाकडे तो असण्याची शक्यता आहे. त्यात पृथ्वीच्या उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धांची चित्रं असतात. शाळाशिक्षक ती चित्रं समजावणं शक्य नसतं. ती घरच्यांना शिकवावी लागतात आणि नेमकं तेच होईनासं झालंय. म्हणजे पुस्तकातलं ज्ञान पुस्तकात राहतं!

 हल्ली मुलं इंटरनॅशनल किंवा पब्लिक स्कूलमधे जातात. त्यांना गॄहपाठ दिला तर सगळं सोपं असतं. पक्षी, वाहनं यांची रंगीत गुळगुळीत चित्रं बाजारात मिळतात. मुलांच्या आया ऑफिसातून आल्यावर ती कापून वहीत चिकटवतात. त्यांना छान मार्क मिळतात. आर्इवडिलांना आनंद होतो. चित्रातला पोपट आणि चित्रातली चिमणी प्रत्यक्षात कधी पाहण्यात येत नाही.