विद्यार्थ्याला प्रेमाचे शब्द लाभले, आणि....


_VidyarthyalaPremache_ShabdLabhale_1.jpgशालेय शिक्षण ही जीवनाच्या सुंदर वास्तूची पहिली पायरी असते. ती विविध प्रकारच्या अनुभवांतून निर्माण होते. तिला भवितव्याच्या सुरेख कल्पनांचा रंग असतो. बालकांच्या सामाजिक, भौतिक व बौद्धिक विकासाची काळजी शिक्षणाच्या प्रत्येक टप्प्यावर वेगवेगळ्या गतिविधींच्या मार्फत घेतली जाते. परंतु भावनिक विकासाकडे काळजीपूर्वक लक्ष दिले जात नाही. त्याचा भावनिक कोशंट काय आहे त्याची दखल घेणे माहितीच्या अभावी शक्य होत नाही. बालक, तरुण आणि वयस्कसुद्धा यांच्यामध्ये अभिव्यक्त होण्याची कला नसेल तर अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागते. एकाकीपण, राग, द्वेष, क्रोध अथवा प्रसन्नता अशा भावभावना जाहीर करणे अवघड असते. वर्गामध्ये बसलेले विद्यार्थी विविध कौटुंबिक पार्श्वभूमीचे असतात. त्यांना त-हेत-हेच्या समस्यांना तोंड रोजच्या रोज द्यावे लागत असते.

कॉलेजमध्ये घडलेल्या एका घटनेचा उल्लेख येथे करते. एक विद्यार्थी वर्गामध्ये सतत खोड्या करत असे. त्याच्या खोड्या इतर विद्यार्थ्यांनाच नव्हे तर शिक्षकांनासुध्दा त्रासदायक झाल्या होत्या. त्याला कधी रागावून, कधी शिक्षा करून आटोक्यात आणण्याचा प्रयत्न शिक्षकांकडून केला गेला. एके दिवशी त्याने हद्द पार केली! त्याने शिक्षकासमोर असलेला पोडियम जोरदार धक्का देऊन पाडला व तो त्याच्या डेस्कवरील पुस्तके फेकाफेक करू लागला. ती घटना त्या शिक्षकास अपमानकारक वाटली.

अग्निहोत्र - वैज्ञानिक दृष्टिकोन

प्रतिनिधी 13/01/2018

_Agnihotra_VaidnyanikDrushtikon_2.jpgअग्निहोत्र ह्या प्राचीन यज्ञविधीने आधुनिक काळात काही जाणकारांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. यज्ञाचे सर्व उद्देश अग्निहोत्रात सर्वसामान्य माणसाला लाभू शकतात. त्यामुळे वैज्ञानिक दृष्टीने त्याची उपयुक्तता सिद्ध करण्याचे काम पुण्याचे डॉक्टर प्रमोद मोघे गेली पाच-सहा वर्षें करत आहेत. त्यांनी अग्निहोत्राचे परिणाम तपासून बघितले.

अग्निहोत्र हा वैदिक संस्कृतीतील रोज केला जाणारा विधी आहे. अग्निहोत्र हा विधी घरी, दारी, शेतावर, कार्यालयात अगदी दहा मिनिटांत होऊ शकतो. अग्निहोत्रास सूर्योदय व सूर्यास्त ह्या दोन्ही वेळा उपयुक्त आहेत. अग्निहोत्रासाठी पुढील गोष्टी लागतात - 1. तांब्याचे पिरॅमिड पद्धतीचे हवन पात्र, 2. गायीच्या दुधाचे शुद्ध तूप - दोन चमचे, 3. गायीच्या शेणाच्या गोवऱ्या – चार तुकडे, 4. हातसडीचे आख्खे तांदूळ अंदाजे – चार ग्रॅम.

तांब्याच्या पात्रात गायीच्या गोवऱ्यांवर थोडे तूप लावून, त्या पेटवून त्यामध्ये गायीच्या तुपात भिजवलेले तांदूळदाणे सूर्योदयाच्या वेळी पुढील मंत्र म्हणत हवन म्हणून अर्पावे.

मंत्र असे -

सूर्याय स्वाहा: । सूर्याय इदम् न मम ।।
प्रजापतये स्वाहा: । प्रजापतये इदम् न मम ।।

सूर्यास्ताच्या वेळी अग्निहोत्र करणे असल्यास पुढील मंत्र म्हणावे -
अग्नेय स्वाहा: । अग्नेय इदम् न मम ।।
प्रजापतये स्वाहा: । प्रजापतये इदम् न मम ।।

हे सर्व आटोपल्यावर पाच मिनिटे शांतपणे अग्नीसमोर बसावे.

यजुर्वेंद्र महाजन – स्पर्धेला साथ मानवी जिव्हाळ्याची!


_YajurvendraMhajan_SpardhelaSathaManviJivhalyachi_1.jpgजळगावचे यजुर्वेंद्र महाजन यांच्या कार्याचा मूळ गाभा ग्रामीण भागातील गरीब, अंध आणि अपंग विद्यार्थ्यांकडून स्पर्धा परीक्षांची तयारी करून घेणे हा आहे. त्यातून त्यांनी अनेक प्रकल्पांना चालना दिली आहे. त्यांपैकी मनाला स्पर्श करणारे काम आहे ते अंध-अपंगांना तशा परीक्षांसाठी तयारी करून घेण्याचे. त्याकरता भारतातील विद्यार्थी त्यांच्याकडे येतात व त्यांना विनामूल्य शिक्षण दिले जाते. तयारीच्या काळात त्यांची राहण्या-जेवण्याची सोय तशीच विनामूल्य केली जाते. यजुर्वेंद्र यांचे मूळ गाव जळगाव जिल्ह्यातील एरंडोल हे. त्यांचे आजोबा मुख्याध्यापक होते आणि वडील अनिल महाजन डॉक्टर होते. आजोबा शिस्तप्रिय. ते रविवारीसुद्धा शाळेत जाऊन काम करत असत. वडील केवळ एक रुपया घेऊन रुग्णांना औषधोपचार करत असत. यजुर्वेंद्र महाजन म्हणतात, “त्या दोघांकडून समाजसेवेचा वारसा आपसुकच माझ्याकडे आला.” त्यांनी बारावीच्या परीक्षेनंतर डॉक्टर व्हावे असा घरच्यांचा आग्रह होता, पण त्यांना स्वतःला त्यांचा पिंड भाषेचा असल्याचे जाणवत होते.

अनामिकाची आकाशी झेप...!


_Anamikachi_Gurudakshina_1.jpgसमोर लक्ष्य, उद्दिष्ट ठेवून त्यासाठी प्रयत्न करणारे विद्यार्थी विरळा असतात, त्यात परिस्थिती प्रतिकूल असेल तर? फारच अवघड कामगिरी ती. तशा एका मुलीची ही प्रेरणादायी गोष्ट. विनय आठवलेसरांचे खासगी शिक्षणवर्ग अकरावी-बारावीसाठी पुण्यात आहेत. अनामिका दळवी गेल्या वर्षी, अकरावीचे क्लास सुरू झाल्यानंतर, एके दिवशी आठवलेसरांना भेटण्यास आली. आली ती रडायलाच लागली! म्हणाली, “सर, माझ्या घरची परिस्थिती गरिबीची आहे. त्यामुळे मला फी लगेच भरता येणार नाही. पण मला शिकायचे आहे, तर तुम्ही मला प्लीज क्लासला बसू द्याल का?” तिला सरांनी शांत केले, समजावले व ‘आईवडिलांना भेटण्यास घेऊन ये’ म्हणून सांगितले.

दुस-या दिवशी, तिची आई भेटण्यास आल्यावर कळाले, की त्या धुणीभांडी व स्वयंपाकाची कामे करून कुटुंबाचा चरितार्थ चालवतात. म्हणाल्या, “माझी मुलगी हुशार आहे. मला तिला शिकवून मोठी करायचे आहे. ती स्वत:च्या पायावर उभी राहिली पाहिजे. तिच्यावर माझ्यासारखी लोकांकडे कामे करण्याची वेळ येऊ नये अशी माझी इच्छा आहे. तुमची फी मी जमेल तशी थोडी थोडी देत जाईन.”

सरांनी त्या बार्इंना फीची सवलत दिली व सांगितले, की “तुमच्या मुलीच्या शिक्षणाची जबाबदारी आमची. तिने शिकले पाहिजे. फीची काळजी तुम्ही करू नका.”

अनामिका अभ्यासू व कष्टाळू खरीच असल्याचे सरांच्या लक्षात आले. तिचे वर्गात शिकवण्याकडे पूर्ण लक्ष असायचे. तिचे होमवर्क पूर्ण असायचे. क्लासच्या परीक्षेतही तिला चांगले मार्क असायचे. ब-याचदा, ती जास्तीची गणिते सोडवण्यासाठी क्लासवर थांबायची.

शिक्षण हक्क पुरस्कर्ती - वृंदन बावनकर


_ShikshanHakkaPuraskarti_VrundanBavankar_1.jpgवृंदन बावनकर नागपूरमध्ये राहते. तिने भंडारा जिल्ह्यातील पवनी तालुक्यात ‘पवन पब्लिक स्कूल’ या शाळेच्या माध्यमातून शिक्षणाचे विविध प्रयोग चालवले आहेत. वृंदनने संस्था चालवण्याचे आईवडिलांनी दिलेले आव्हान शिक्षणक्षेत्रातील कोणताही अनुभव गाठीशी नसताना वयाच्या विशीत स्वीकारले आहे. तिची शिक्षणक्षेत्रात यशस्वी वाटचाल सुरू आहे. वृंदनने तिची संस्था व्यक्तिकेंद्री होऊ नये, तिच्यानंतरही कोणी संस्था चालवणारी व्यक्ती असावी या दृष्टिकोनातून शाळेचा विस्तार केला आहे. खरे तर, वृंदनला संरक्षण सेवेमध्ये जायचे होते, वैमानिक व्हायचे होते. पण तिच्या शाळेत एनसीसीचे मार्गदर्शन करत असताना, शिक्षणातील काही त्रुटी लक्षात आल्या. वृंदनला देश घडवणाऱ्या भावी पिढीला योग्य दिशा देण्याची गरज, शिक्षणक्षेत्रातील त्रुटी तिच्या सुधारण्याची तळमळ स्वस्थ बसू देईना. तेव्हा तिने त्याच शिक्षणपद्धतीत राहून काही बदल करत दर्जेदार शिक्षण कसे देता येईल यावर काम करण्याचा निर्णय घेतला.

माझे शाळा मंत्रिमंडळ


_Maze_Shala_Mantrimandal_1.jpgमाझी शाळा इयत्ता पहिली ते चौथी अशी आहे. ती कडा गावात कर्डीले वस्ती भागात आहे. मी शाळा सर्वांगानी सुंदर बनावी यासाठी नेहमी प्रयत्न करत आहे. माझा त्यामधील एक भाग म्हणजे ‘माझी शाळा-माझे शाळामंत्रिमंडळ’ हा उपक्रम.

मी शाळेत 2008 साली रुजू झालो. मी माझा उपक्रम तेव्हापासून यशस्वीपणे राबवत आहे. उपक्रमाचे मला व माझ्या विद्यार्थ्यांना अनेकविध फायदे झाले आहेत. त्यातील प्रमुख फायदा म्हणजे ‘स्वानंद’ हा होय! ज्याप्रमाणे प्रत्येक व्यक्ती तिचे घर स्वच्छ ठेवते, त्याप्रमाणे माझा विचार माझी शाळा स्वच्छ व सुंदर असावी असा असायचा. तो साध्य एकट्याने प्रयत्न करून होणार नाही. म्हणून विद्यार्थ्यांना त्यात सहभागी करून एक आनंददायी उपक्रम साकारण्याचे ठरवले. उपक्रम विद्यार्थ्यांना त्यांच्या वैयक्तिक जीवनात उपयोगी ठरेल असा नाविन्यपूर्ण होता.

साहित्यसंमेलनाच्या व्यासपीठावर मंत्री आणि अध्यक्ष


_SahityaSamelachya_Vyaspitha_1.jpgसाहित्यसंमेलनाच्या व्यासपीठावर सत्ताधारी मंत्री आणि संमेलनाचे अध्यक्ष यांना एकत्र बसलेले जेव्हा लेखक बघेल तेव्हा त्याच्या मनात प्रश्न उभा राहील : आपण राजकारणी होऊन मंत्र्यांसारखा इतमाम मिरवण्याची आकांक्षा धरावी की मोठा लेखक होऊन लोकप्रिय व्हावे? त्याचे तरुण मन बहुधा तात्कालिक लाभाचा मोह पडून ‘राजकारणीच होणे बरे!’ असे म्हणेल. पण मंत्री पाच-पाच वर्षांनी येतात आणि जातात; थोर लेखकाने लोकमानसात एकदा प्रवेश केला, की त्याला पिढ्याच्या पिढ्या त्यांच्या मनावर राज्य करू देतात; विजयनगरचे साम्राज्य आणि सम्राट इतिहासजमा झाले, पण ज्ञानेश्वरी अजून लोकांच्या मनावर अधिराज्य करत आहे!

विविधगुणी प्रभाकर साठे आणि त्यांची गीतगीता

प्रतिनिधी 09/12/2017

_Prabhakar_Sathe_Aani_Gitageeta_1.jpgप्रभाकर साठे हा माणूस विविधगुणी आहे आणि त्यांचे गुण, वय पंच्याऐंशी उलटले तरी अजून प्रकट होत आहेत. त्यांचे कायम वास्तव्य अमेरिकेत कॅलिफोर्नियात असते, परंतु ते त्यासाठी ऊर्जा भारतातून – तीही पुण्यामधून घेऊन जातात. त्यासाठी ते भारतात काही काळ येत असतात. ‘गीतगीता’ हे त्यांचे नवे अपत्य. त्याचे दोन प्रयोग अमेरिकेत केल्यावर, त्याची डीव्हीडी घेऊन ते भारतात आले आहेत आणि येथील संधींचा शोध घेत आहेत. ‘गीतगीता’ हा पुणे-कॅलिफोर्निया यांचा संयुक्त आविष्कार आहे. त्यामध्ये गीतेचे तत्त्वज्ञान गाण्यांमधून व पडद्यावरील दृश्यांतून लोकांसमोर मांडले जाते. साठे यांनी हा खटाटोप गीतेचे सार विद्वतजनांपर्यंत सीमित न राहता आमजनांपर्यंत पोचावे हे उद्दिष्ट घेऊन मांडला आहे.

शशिकांत पानट यांचे गीत महाभारत

प्रतिनिधी 07/12/2017

_GitMahabharat_ShashikantPanat_1.jpgशशिकांत पानट यांच्या ‘गीत महाभारत’ या पुस्तकाच्या दोन आवृत्ती प्रसिद्ध झाल्या. त्याचे गौरीश तळवलकर या गोव्याच्या गायकाने अकरा कार्यक्रम सादर केले. पानट यांना ‘गीत महाभारत’ सुचले तो क्षण उत्कट आहे. पानट अमेरिकेत लॉस एंजेलिस येथे गेली त्रेचाळीस वर्षें स्थायिक आहेत. त्यांना कामानिमित्ताने रोज दोन-अडीच तास ड्राइव्ह करावे लागते. तो वेळ मुख्यत: श्रवण व चिंतन यांमध्ये जातो. परंतु एके दिवशी, अचानक, त्यांना कुरुक्षेत्रावरील एका प्रसंगासंबंधातील कवितेच्या दोन ओळी प्रसवल्या. त्या ओळी अशा – कुरुक्षेत्राचे युद्ध संपले | संपली अर्जुन-कृष्ण कथा | इथे गीतेचा जन्म जाहला | श्रीमद् भागवत गीता || त्यांच्या ध्यानात आले, की ही तर भैरवी आहे! त्यांनी ते गीत पूर्ण केले. ते सहा-सात महिने तसेच पडून होते. त्यांच्या मनात आले, की ज्याअर्थी ही भैरवी आहे! म्हणजे तो अंत आहे, त्याअर्थी त्याला उदय असणार. मग त्यांना एकाएकी स्फुरले, की ‘गीत रामायणा’प्रमाणे ‘गीत महाभारत’ लिहिले तर ... त्यांना गदिमांचे ‘गीत गोविंद’ माहीत होते. तरीसुद्धा त्यांनी महाभारत गाण्याच्या रूपात सांगण्याचा चंग बांधला. त्यांनी जवळ जवळ पासष्ट-सत्तर गाणी रचली. त्यांतील आरंभीची काही गाणी ‘काळ कथा सांगतो’ अशा स्वरूपाची आहेत. पुढील गीते मात्र वेगवेगळ्या पात्रांच्या तोंडून केलेले प्रसंगवर्णन आहे. त्यांना महाभारतातील कथानकाचा अभ्यास करुन गीते लिहिण्यासाठी साडेपाच ते सहा वर्षांचा अवधी लागला. पानट म्हणाले, की “‘गीत रामायणा’त छपन्न गीते आहेत. ती श्रीरामाच्या दीड पिढ्यांची सरळसोट कथा आहे.

भंडारा जिल्ह्यातील तलाव जपण्यासाठी


_BhandaraJilhyatil_AajariTalav_4.jpgझाडीपट्टी हा विदर्भाच्या भंडारा जिल्ह्यातील भाग तलावांचा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो. काही तलाव केवळ कागदोपत्री आहेत, तर काही अत्यंत वाईट अवस्थेत. तलावांचे पाणी, मासे यांचा र्‍हास झाला, त्यामुळे त्यावर उपजीविका असणार्‍या लोकांच्या पोटापाण्याचा प्रश्न निर्माण झाला. त्या तलावांना व त्यावर अवलंबून असणार्‍या मासेमार; तसेच, स्थानिक लोकांना काही अभ्यासक मंडळांच्या पुढाकारातून नवजीवन मिळाले आहे. तशीच एक संस्था म्हणजे 'भंडारा निसर्ग व संस्कृती अभ्यास मंडळ'. त्या संस्थेची सुरुवात राजकमल जोब, अमोल पदवाड, नंदू देवसंत, संजीव गजभिये अशा काही मित्रांनी मिळून 1993 मध्ये केली. संस्थेकडून शाळांमध्ये मुलांना पक्षीनिरीक्षण शिकवणे, विज्ञानवादी कार्यक्रम घेणे असे उपक्रम राबवले जात असत. संस्थेचे संचालक आहेत मनीष राजनकर. मनीष राजनकर एम.ए. इंग्लिश लिटरेचर घेऊन झाले, पण या वेगळ्याच छंदात व त्यातून त्यासंबंधीच्या अभ्यासात पडले. ते पर्यावरणाचे काम 1995-96 पासून करत आहेत. राजनकर म्हणाले, “भंडारा आणि त्या आसपासचे आमचे बहुतांश जिल्हे हे तलावांचे जिल्हे असल्याने स्थलांतर करुन येणारे अनेक पक्षी त्या भागात बघण्यास मिळतात. तलाव बांधणारे काही समाज त्या भागात आहेत.