‘व्यासपीठ’ शिक्षक प्रेरित होईल?

प्रतिनिधी 02/05/2011

 ‘व्यासपीठ’तर्फे आयोजित ‘शिक्षण आणि सुजाण नागरिकत्व’ या कार्यक्रमात योगेश देसाई (कारागृह अधीक्षक, ठाणे), अभय ओक (न्यायमूर्ती, उच्च न्यायालय, मुंबई) व ज्येष्ठ पत्रकार प्रकाश बाळशैक्षणिक गुणवत्तेच्या विकासासाठी प्रेरणा-प्रबोधन-प्रयत्न अशी संकल्पना ठरवून, त्यासाठी शैक्षणिक घटकांचा म्हणजे शिक्षक, पालक व विद्यार्थी यांचा विकास करण्याचा प्रयत्न करणे हे ध्येय ठरवून ‘व्यासपीठ’च्या कार्याला सुरूवात झाली. शिक्षणाविषयी चिंतन करणारे शिक्षक व प्रत्यक्ष धडपड करणारे कार्यकर्ते-शिक्षक एकत्र आले. ‘व्यासपीठ’ची पहिली बैठक एप्रिल 2008 मध्ये झाली. शिक्षकांची मानसिकता सकारात्मक करणे, त्यांची प्रयोगशीलता वाढवणे- त्यासाठी व्याख्याने, शैक्षणिक विषयांवर चर्चा, कार्यशाळा असे विविध उपक्रम योजले गेले. काही प्रबोधनात्मक मोठे कार्यक्रम व काही विषयज्ञान समृध्दीसाठी कार्यक्रम ...

सेवेमधे असलेल्या शिक्षकांसाठी ‘प्रकल्प सादरीकरण स्पर्धा’ जाहीर केली गेली. नकाशावाचन, शब्दसंपादन, गणित, शाळेमधे शून्य कचरा मोहीम, हस्ताक्षर सुधार प्रकल्प, अशा वेगवेगळ्या विषयांवर प्रात्याक्षिकांसह सादरीकरण केले गेले. ‘माझे शिक्षणातील प्रयोग’ व ‘शिक्षणातील तीर्थक्षेत्रे’ या विषयांवर शिक्षकांसाठी ‘निबंध स्पर्धा’ आयोजित केली गेली.

'थिंक महाराष्ट्र' प्रकल्प’


'थिंक महाराष्ट्र' प्रकल्पाची व्याप्ती क्षितिजाएवढी आहे. पण त्या सर्व दूरच्या व लांब पल्ल्याच्या गोष्टी म्हणून बाजूला ठेवून सध्या तीन उपक्रम हाती घ्यावे आणि त्या आधारे महाराष्ट्रीय समाजातील आत्मविश्वास जागा होण्यास चालना द्यावी असे ठरवण्यात आले आहे. हे तीन उपक्रम असे-

'थिंक महाराष्ट्र' प्रकल्पाची व्याप्ती क्षितिजाएवढी आहे. पण त्या सर्व दूरच्या व लांब पल्ल्याच्या गोष्टी म्हणून बाजूला ठेवून सध्या तीन उपक्रम हाती घ्यावे आणि त्या आधारे महाराष्ट्रीय समाजातील आत्मविश्वास जागा होण्यास चालना द्यावी असे ठरवण्यात आले आहे. हे तीन उपक्रम असे-

 

1. मराठी कर्तृत्वाची नोंद, ती जिल्हा, राज्य, राष्ट्र-आंतरराष्ट्र अशा पातळ्यांवर असेल.

 

2. स्वयंसेवी संस्था व व्यक्ती यांच्या निरलस कार्याचा आढावा वेळोवेळी सादर केला जाईल.

 

3. मराठी समाज व संस्कृती यांच्यासंबंधात विकिपीडिया धर्तीचे माहिती-संकलन.

 

वेबसाईट हे तुलनेने कमी खर्चाचे माध्यम आहे आणि त्यावर माहिती साठवण्याची क्षमता अपार आहे. म्हणून या प्रकल्पामध्ये वेबसाईट हा मूलाधार मानला आहे आणि या प्रकल्पाचा गाभा निकोप संपादकीय दृष्टीने माहिती संकलित करणे हा आहे.

 

माझी साडेतीनशे नातवंडे

प्रतिनिधी 28/04/2011

सुधीर नाईकमी मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मलो, वाढलो व तसाच आहे. खाऊन-पिऊन सुखी; शिक्षणात ब-या डोक्याने वावरलो. मोठ्या न् खोट्या इच्छा-आकांक्षा कधीच मनात आल्या नाहीत. माझे वडील, माझ्या वयाच्या सतराव्या वर्षी गेले - एवढे एक दुःख सोडले तर फारशा अडचणी नाहीत. आई होती. मोठा भाऊ व वहिनी, दोघांनी कधी कसली अडचण पडू दिली नाही. काका-मंडळीही नेहमी विचारत आली. एम्.ए.नंतर स्टेट बँकेत नोकरी मिळाली. यथावकाश लग्न. – सुविद्य पत्नी, एक मुलगा, एक मुलगी. मध्येच नोकरी सोडून वकिली चालू केली. मुलांची शिक्षणे पूर्ण झाली. पाठोपाठ, त्यांची लग्ने पार पडली. मोजून चार वेळा आजोबा झालो. याच काळात ‘नैसर्गिक शेती’ या विषयाशी ओळख झाली. मग झाडे लावणारा ‘झाडकरी’ होऊन संकल्प सोडला – “आयुष्याच्या प्रत्येक दिवसामागे एक झाड लावणे. मी शंभर वर्षें जगणार, म्हणून निदान छत्तीस हजार पाचशे झाडे माझ्या नावे, व घरात वाढते कुटुंब… म्हणून साडेतीन लाख झाडे लावणे व वाढवणे, तीही नैसर्गिक शेतीच्या पध्दतीने”. हे आपले कर्तव्य असे समजून सध्या राहात असतो. अद्यापपर्यंत सत्तावन्न हजार झाडे असा माझा स्कोअर झालेला आहे.

सरस्वतीदेवीची सामाजिक कृतज्ञता


मुंबईच्या दादर येथील सरस्वतीदेवी विद्या विकास ट्रस्ट ने शैक्षणिक क्षेत्रात उत्कृष्ट सेवेचे योगदान दिलेले आहे. त्याबद्दल ‘प्रियदर्शनी’ फाऊंडेशनतर्फे तिचा गौरवचिन्ह देऊन सन्मानही करण्यात आला आहे. ही संस्था समाजाचे ऋण जाणून ‘मातृपूजन व मातृशक्ती जागरण समारंभ’ (सामाजिक कृतज्ञता सोहळा) दरवर्षी घडवून आणते. याही वर्षी तो मुंबईत दादर येथील महात्मा फुले कन्याशाळेतील हॉलमध्ये झाला. ‘सैनिक भारती ह्युमॅनिटी फाऊंडेशन’ च्या संस्थापक व अध्यक्ष वीरपत्‍नी श्रीमती प्रतिमा राव आणि नागपूरचे रामभाऊ इंगोले यांचा गौरव यावर्षी करण्यात आला.  इंगोले देहविक्रय करणार्‍या स्त्रियांचे व त्यांच्या मुलांचे पुनर्वसन व त्यांच्या भविष्यासाठी तरतूद या प्रकारचे कार्य गेली दोन दशके करत आहेत. डॉ. स्नेहलता देशमुख समारंभाच्या अध्यक्ष होत्या

प्रतिमा राव या ‘घास अडतो ओठी सैनिक हो तुमच्यासाठी’ हे शब्दश: खरे ठरवून, सैनिक व त्यांच्या कुटुंबांचे न्याय्य हक्क मिळवून देण्याकरता उभ्या ठाकल्या आहेत. त्यांनी सांगितले, की सैनिकांना, त्यांच्या विधवा पत्‍नींना ‘जिल्हा सैनिक कल्याण केंद्र’ असूनदेखील योग्य ती मदत योग्य वेळी मिळत नाही. पतिनिधनानंतर मलासुद्धा सैनिकांच्या कुटुंबीयांसाठी असलेल्या सोयीसुविधा मिळवताना वाईट अनुभव आले. आपल्यासारख्या शेकडो कुटुंबांची तशीच अवस्था असल्याचे लक्षात आले. मग त्यांच्यासाठी आपणच लढले पाहिजे असा विचार मनात आला आणि तो कृतीत उतरवण्यासाठी ‘सैनिक भारती ह्युमॅनिटी फाऊंडेशन’ या संस्थेची उभारणी केली.
 

वसा सैनिकांच्या कल्याणाचा आणि देशाच्या संरक्षणसिद्धतेचा!


अनुराधा गोरेअनुराधा गोरे यांची जीवनकहाणी ऐकताना मला कवी फ.मु.शिंदे यांच्या ‘आई’ कवितेतील ओळी आठवतात. सुरुवातीच्या ओळी अशा आहेत.

आई म्हणजे काय असते?
घरातल्या घरात गजबजलेले गाव असते
आई म्हणजे वासराची गाय असते
लेकराची माय असते
दुधावरची साय असते!

हिवरेबाजार आणि पोपट पवार


आदर्श., यशवंत... निर्मल वनग्राम

पोपट पवारांचा हिवरेबाजार

सुखानं, आनंदानं, नांदणारं गाव
माझ्या गावात व्यसनाचा वास नाही
इथं कोणीही अक्षरआंधळा नाही
गावच्या घराघरात गोबरगॅस, ऊर्जाचूल
घराघरात एक नाही तर दोनच मुलं.
गावचं माळरान बारा महिने हिरवंगार
दावणीतच गावची जनावरं खाती चारा
गावकर्‍यांनी श्रमदानानं बांधल्या वाटा
बारा महिने धनधान्याचा असतो साठा
तुम्हालाही वाटतं ना, तुमचं गावदेखील
माझ्या गावासारखं असावं आदर्श गाव?

हे वर्णन आहे, ‘हिवरेबाजार’ गावचं. मी हिवरेबाजारला जाऊन आले, ते प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिलं.

हिवरेबाजारचं सध्याचं रूप आणि पूर्वीचं रूप यांत जमीनअस्मानाचा फरक आहे – असं मी वारंवार ऐकलं-वाचलं होतं. मी पाहिलं ते नवं गाव. कसं होतं पूर्वीचं ‘हिवरेबाजार?’ १९९० पूर्वीचं?

गिरिमित्र जीवनगौरव सन्मानार्थींना सलाम!


गिर्यारोहकांचा अवकाश विस्तीर्ण आहे, पण त्यात हरवून जाणा-या गिर्यारोहकांनी वर्षातून एकादातरी कोठेतरी एकत्र यावे म्हणून जुलै २००२ पासून गिरिमित्र संमेलन सुरू झाले. नववे गिरिमित्र संमेलन मुलुंडला जुलै महिन्यात पार पडले. तिस-या संमेलनापासून गिर्यारोहकांनी गिर्यारोहकांचे कौतुक करण्याचे ठरवले आणि सन २००४ मध्ये संमेलनाध्यक्ष हरीष कपाडिया यांना जीवनगौरव पुरस्काराने गौरवण्यात आले. पण पुढच्या वर्षी, २००५ मध्ये हा पुरस्कारप्राप्त शरद ओवळेकर यांनी असे उद्गार काढले, की “पुरस्कार मिळावा म्हणून कोणी कार्य करत असेल तर ते त्याचे योगदानच नाही. आपण आजपर्यंत जे काही उद्योग केले ते पुरस्कारासाठी अजिबात नाहीत. त्यामुळे गिर्यारोहकांच्या या कौतुकाला पुरस्कार न म्हणता सन्मान म्हणावे”. तेव्हापासून ह्या पुरस्काराला सन्मान असे म्हणतात. ह्या सन्मानांचा आर्थिक भार महाराष्ट्रातील संस्था उचलतात. त्यामुळे गिर्यारोहणाचे ध्येय आपोआप जोपासले जाते.

गिरिमित्र जीवनगौरव सन्मान हा आपल्या जीवनकाळात गिर्यारोहण क्षेत्रासाठी मोलाचे योगदान करणा-या गिर्यारोहकांना दिला जातो. आतापर्यंतच्या सन्मानप्राप्त गिर्यारोहकांबद्दलचे हे संक्षिप्त आलेखन.

आम्ही कुटुंबीय समाजाचे उतराई

प्रतिनिधी 15/04/2010

द. ता. भोसलेमी आणि माझा मुलगा; नव्हे आम्ही सारे कुटुंबीय ज्या समाजाच्या आधारे, ज्या मित्रांच्या मदतीने इथपर्यंतचा पल्ला गाठला, त्याचे स्मरण म्हणून- अंशमात्र उतराई व्हावे म्हणून यशाशक्ती काही कामे करत आलो आहोत.

मी स्वत: प्रतिकूल परिस्थितीतून शिकल्यामुळे व त्यावेळी अनेक मित्रांनी निरपेक्ष भावनेने आधार दिल्यामुळे, मला नोकरी लागल्यावर मी अनेक गरीब मुलांना शिक्षणासाठी आर्थिक सहकार्य केले. नोकरीच्या कालखंडात सुमारे तीस मुलांना वह्या, पुस्तके, कपडे, साबण, तेल, औषधपाणी, फी इत्यादीसाठी खर्च करून त्यांना पूर्णपणे स्वावलंबी बनवले, अनेकांना नोक-या मिळवून दिल्या. ते प्राध्यापक, शिक्षक व शासकीय नोकरीत आहेत. मी अनेकांच्या राहण्याची व्यवस्था केली होती.

मी व माझी पत्नी, आम्ही दोघांनी मिळून 1984 पासून दरवर्षी एका मुलीला दत्तक घेऊन तिच्या शिक्षणाचा संपूर्ण खर्च उचलला आहे. आजघडीला ( गेल्या तीन-चार वर्षांपासून) माझ्या डॉ.मुकुल या मुलाने दरवर्षी दोन मुलींना दरसाल पाच हजार रुपये याप्रमाणे मदत केली आहे. त्यांच्या सुट्टीच्या काळात त्यांना अर्धवेळ नोक-या मिळवून दिल्या आहेत. पंढरपूर येथे मुलींच्या वसतिगृहांसाठी पुढाकार घेऊन इमारत पूर्ण केली. त्याने स्वत: देणगी दिलीच, पण अनेकांना भेटून देणग्या मिळवल्या आहेत.

शिरपूरची तीस खेडी जलसंपन्न


सुरेश खानापूरकरपावसाचे पाणी जिथल्या तिथेच अडवा-जिरवा, ते स्थानिकांना वापरू द्या! अशी साधी व सोपी संकल्पना घेऊन सुरेश खानापूरकर काम करत आहेत. त्यांचा प्रयोग चालू आहे तो धुळे जिल्हयातील शिरपूर तालुक्यात. त्यांनी अमरीश पटेल ह्यांच्या सुतगिरणीच्या आर्थिक साहाय्याने एकोणतीस खेडी जलसंपन्न केली आहेत. तेथे मे महिन्यात देखील शेतीला पाणी मिळते; नवी धान्य लागवडं केली जाते! इतरत्रही ठिकाणी असे प्रयोग होत आहेत, पण येथील प्रयोगांची व्याप्ती, त्यात ओतलेला जीव व त्याला असलेला शास्त्रीय आधार यामुळे शिरपूरसारख्या दुष्काळी तालुक्यातील गावेसुद्धा सुजलाम् बनली आहेत.
 

एशियाटिक लायब्ररीमध्ये मुंबई संशोधन केंद्र

प्रतिनिधी 05/01/2010

एशियाटीक सोसायटीमुंबईच्या सांस्कृतिक उच्चाभिरुची एक ओळख म्हणजे 'एशियाटीक सोसायटी'. २६ नोव्हेंबर १८०४ म्हणजे दोनशे पाच वर्षापूर्वी त्या वेळचे मुंबई उच्च न्यायालयाचे रेकॉर्डर ( म्हणजे सर्वोच्य न्यायमूर्ती) सर जेम्स मॅकिटोश (Sir Jems Mackintosh) यांनी मुंबई परिसराचा व शहराचा सखोल अभ्यास करण्याकरिता समविचारी मंडळींना एकत्र आणले. पुरातन वस्तूशास्त्र, मानवशास्त्र, समाजशास्त्र यांच्या सखोल अभ्यास चितनातून मुंबईच्या आणि त्याच्या अनुषंगाने भारताच्या प्राचीन गौरवशाली संस्कृतीचा शोध हा या सा-या ज्ञानपिपास लोकांच्या अभ्यासाचा गाभा होता. मिळतील त्या कागद पत्रांची अचूकतेने छाननी, विश्वासार्ह इतिहासाच्या नोंदी आणि त्या करतां निर्दोष कार्यपद्धतीची प्रणाली निर्माण करुन 'एशियाटिक'चा सहढ पाया घालण्याचे काम या ब्रिटीश विद्वानांनी केले.

एशियाटिकमध्ये एक लाखहून अधिक एवढी प्रचंड ग्रंथसंपदा आहे. पंधरा हजारांहून अधिक दुर्मीळ ग्रंथ, पोथ्या-हस्त लिखिते या खजिन्यात आहेत. तर तीन हजार संस्कृत, प्राकृत, पर्शियन प्राचीन हस्तलिखिते ही जतन केलेली आहेत.

चिकित्सक विद्वानांच्या जिद्धीमुळे व निरपेक्ष, निरलस सेवाभावामुळे हा ठेवा जीवंत राहू शकला आहे. मुंबईच्या या एशियाटिकमधील काही ग्रंथांची जरी नुसती ओझरती ओळख करुन घेतली तरी त्याचे मूल्य पैशांत न होण्याएवढे किती प्रचंड मोठे आहे हे उमजले.