डॉ. द.बा. देवल – जीवनशैलीचा पाठ


डॉ. द.बा. देवल यांना बाबा किवा फकीर म्हणावे अशी जीवनशैली ते निवृत्तीनंतर जगत आहेत. त्यांच्या पंच्याहत्तरीनिमित्ताने त्यांचा नागरी सत्कार इंदूरमध्ये काही वर्षांपूर्वी करण्यात आला. त्यासाठी काही संस्थांनी एकत्र येऊन डॉ. डी.बी. देवल अभिनंदन समिती निर्माण केली. तिने मराठीतील प्रसिद्ध कवयित्री अरुणा ढेरे यांना समारंभासाठी खास पुण्याहून पाचारण केले आणि एक हृद्य समारंभ घडवून आणला.

महाराष्ट्रातील सूक्ष्मदर्शी ज्यू


अल्पसंख्यांक म्हणून भारतामध्ये मुसलमान, ख्रिश्चन, पारसी, शीख, बौद्ध व जैन या सहा समाजांना मान्यता मिळालेली आहे. महाराष्ट्र सरकारने येथील ज्यू धर्मीयांना तशी मान्यता २२ जून २०१६ रोजी दिली. ज्यू समाज त्या निर्णयाची गेली अनेक वर्षें वाट पाहत होता. स्वाभाविकच, तो समाज आनंदित झाला आहे. ते लोक महाराष्ट्रात खरोखरी अल्पसंख्य म्हणजे बारा कोटी लोकसंख्येमध्ये फक्त दोन-चार हजारांच्या दरम्यान आहेत. पश्चिम बंगालने तेथील ज्यू लोकांना अल्पसंख्याक ही मान्यता दहा वर्षांपूर्वी दिलेली आहे. त्यावेळी तेथे फक्त सत्तेचाळीस ज्यू नागरिक होते! महाराष्ट्र हे ज्यू धर्मियांना मान्यता देणारे भारतातील दुसरे राज्य आहे.

अल्पसंख्याक या उपाधीच्या मान्यतेमुळे त्यांना विवाह नोंदणी, मृत्यू नोंदणी करणे सुलभ होईल. तसेच, त्यांना शैक्षणिक संस्था सुरू करता येतील, शैक्षणिक शिष्यवृत्ती आणि ‘विकास निधी’ मिळवता येईल. अल्पसंख्याकांना त्यांच्या ऐतिहासिक स्थानांचे रक्षण करण्यासाठी खास तरतुदी आहेत त्यानुसार ज्यू समाज त्यांच्या तशा स्मृतिस्थळांचे जतन प्रभावी रीतीने करू शकेल.

महाराष्ट्र सरकारच्या अल्पसंख्याक विभागाच्या सचिव जयश्री मुखर्जी म्हणतात, की ज्यू धर्मीयांना तशी मान्यता या आधीच द्यायला हवी होती, कारण त्यांची लोकसंख्या फारच कमी आहे.

मात्र राज्य सरकारकडे त्यांची लोकसंख्या नेमकी किती आहे त्याची अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध नाही! जनगणनेच्या अर्जामध्ये त्यांच्यासाठी वेगळा रकाना (कॉलम) सुद्धा नसे, अधिकारी त्यांना सांगत, की ख्रिश्चन किंवा मुसलमान असे लिहा, त्यामुळे ज्यू धर्मीयांची खरी जनगणना होत नसे. महाराष्ट्रात१९६१ साली पंधरा हजार आठशेएक्कावन्न ज्यू नागरिक होते, तत्पूर्वी ती संख्या तीस हजारापर्यंत असावी. आता मात्र पश्चिम किनारपट्टीवर (मुख्यत: महाराष्ट्रात व केरळमध्ये) चार-साडेचार हजार ज्यू नागरिक असावेत.

शहाबाजगावचे मुकुटमणी विठोबा शेट पाटील (खोत)

अज्ञात 18/07/2016

विठोबाशेट राघोबा पाटील हे ‘सार्वजनिक वाचनालय आणि ग्रंथालय’, शहाबाज या संस्थेचे संस्थापक/अध्यक्ष. त्यांनी त्यांच्या ‘विद्यार्थी मंडळा’तील सहकाऱ्यांच्या समवेत पुढाकार घेऊन, वाचनालयाचे इवलेसे रोप ३ एप्रिल १९१६ रोजी लावले व त्याचे संगोपन केले. ते इतिहासक्रमात त्या परिसरातील ‘वाचन चळवळी’चे प्रतीक बनून गेले.

त्यांचा जन्म धामणपाडा या गावातील खानदानी पाटील कुटुंबात झाला. त्यांचे शिक्षण कमी झाले. त्यांनी व्यवहारचातुर्य, वाणीतील गोडवा व व्यवसायाची आवड या गुणांच्या जोरावर व्यापारउद्योगात पदार्पण केले. ते पोयनाड पेठेत प्रतिष्ठित व्यापारी म्हणून अल्पकाळात नावारूपाला आले. त्यांनी त्यांची छाप मुंबईसारख्या व्यापारी जगतातदेखील पाडली. ‘वखारवाले विठोबाशेट’ म्हणून त्यांचे एक आदर्श व्यापारी असे नाव झाले. त्यांनी त्यांच्या पुढील आयुष्यात सामाजिक, शैक्षणिक व समाजबांधवांच्या संघटनात्मक कार्यास वाहून घेतले.

ते पहिल्या ‘अखिल आगरी ज्ञाती परिषदे’चे संचालक, पेण तालुक्यात महाराष्ट्रात गाजलेल्या ‘वाशी संपा’चे मार्गदर्शक, शहाबाजचे कुशल संघटक, धामणपाड्याच्या ऐक्याचे मुकुटमणी होते. ते शहाबाज येथील ‘विद्यार्थी मंडळा’चे नेते होते. त्यांनी धामणपाडा गाव व शहाबाजच्या पाच पाड्यातील लोकांमध्ये ऐक्य घडवून आणण्याचे कार्य कुशलतेने पार पाडले. ते एकीचे बळ काय असते हे सांगताना, शहाबाज व शहाबाजचे पाच पाडे यांना हत्तीची उपमा देत असत. ते सांगत, की शहाबाज, कमळपाडा, धामणपाडा व चौकीचापाडा हे हत्तीचे चार पाय व घसवड हे हत्तीचे शेपूट आहे. “शेपूट तुटले तर हत्तीची शोभा जाईल व एक पाय तुटला तर हत्ती लंगडा होईल, म्हणून पाच पाड्यांतील सर्वांनी ऐक्य भावनेने सहजीवन जगुया” असे त्यांचे उदात्त विचार.

विद्यार्थ्यांविषयी त्यांना वाटणारे प्रेम आणि शैक्षणिक क्षेत्रातील त्यांच्या कार्याचा उत्तम दाखला म्हणजे १९११ साली प्लेगची साथ आली असताना शहाबाजची शाळा बंद पडू न देता त्यांनी ती मंडप घालून गावाबाहेर चालू ठेवली. तसेच, ते पोयनाड येथे इंग्रजी शाळा सुरू व्हावी म्हणून प्रयत्न करणाऱ्यात प्रमुख होते.

शहाबाजचे शंभर वर्षांचे ग्रंथालय

अज्ञात 14/07/2016

रायगड जिल्ह्याच्या अलिबाग तालुक्यातील शहाबाज गावातील ‘सार्वजनिक वाचनालय आणि ग्रंथालय’ या संस्थेस ३ एप्रिल २०१६ रोजी शंभर वर्षे पूर्ण झाली. शंभर वर्षांची यशस्वी वाटचाल करणारे रायगड जिल्ह्यातील ते एकमेव वाचनालय!

शहाबाज हे रतनगडच्या पायथ्याशी वसलेले गाव, तेथील टेकडीच्या भोवताली वसलेले शहाबाज, कमळपाडा, धामणपाडा, चौकीचापाडा व घसवड हे पाच पाडे. गावात देवतांची अनेक मंदिरे आहेत, पण टेकडीच्या माथ्यावर दत्तमंदिर व मुरलीधराचे मंदिर आहे. त्या दत्तमंदिराचा म.सु. पाटील यांच्या ‘लांबा उगवे आगरी’ या आत्मचरित्रात हृद्य उल्लेख येतो. धरमतरचा पूल ओलांडला, की उजव्या बाजूस टेकडीवर दत्ताचे मंदिर दिसते व गाव आल्याची खूण पटते. आता, तो परिसर पार बदलून गेला आहे. शहाबाजला प्राथमिक शाळा १८६५ साली सुरू झाली! शाळेत सातवीचा वर्ग १८९९ साली आला. प्राथमिक शाळा पूर्ण झाली. अनेक विद्यार्थ्यांनी १९०१ पासून सातवीच्या प्रमाणपत्र परीक्षेत जिल्ह्यात प्रथम श्रेणीत पास होण्याचा मान मिळवला. शहाबाज गाव शैक्षणिक व सांस्कृतिक केंद्र बनले. सातवी पास झालेल्यांना प्राथमिक शिक्षकाची नोकरी मिळण्याची सोय असल्यामुळे शहाबाज गावासजिल्ह्याला प्राथमिक शिक्षक पुरवणारा गाव अशी प्रसिद्धी मिळाली.